ज्ञानेश्वरीतील ‘निमित्त’ तत्त्वाचा गूढ अर्थ

जगातील प्रत्येक घडामोडीमागे आपणच कर्ते आहोत, असा मनुष्याचा सहज समज असतो; पण ज्ञानेश्वरीतील एका ओवीतून संत ज्ञानेश्वर हे समज पूर्णपणे उलथवून टाकतात. सूर्य जसा सर्व व्यवहारांना फक्त निमित्त असतो, तसाच परमात्मा सृष्टीचा हेतु आहे—ही साधी उपमा जीवन, कर्तेपणा आणि साक्षीभाव यांचा खोल अर्थ उलगडून दाखवते. या तत्त्वज्ञानाचा वेध घेताना आपल्याला आपल्या अस्तित्वाकडे नव्याने पाहण्याची प्रेरणा मिळते.

राजेंद्र घोरपडे

जे लोकचेष्टा समस्तां । जैसा निमित्तमात्र कां सविता ।
तैसा जगत्प्रभवी पंडुसुता । हेतु मी जाणे ।। १३१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – तें हे की, लोकांच्या सर्व व्यापाराला सूर्य जसा निमित्तमात्र आहे. त्याप्रमाणें अर्जुना, जगाच्या उत्पत्तीला मी हेतु आहे, असें समज.

ज्ञानेश्वरीच्या नवव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत गूढ, पण तितकीच साध्या भाषेत सांगणारी आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत सहज उपमा देत परमेश्वर आणि सृष्टी यांचा संबंध स्पष्ट केला आहे. “सूर्य हा जगातील सर्व व्यवहारांचा निमित्तमात्र कारण आहे” — ही कल्पना जशी आपल्या दैनंदिन अनुभवातून समजते, तशीच “मी (परमात्मा) या जगाच्या उत्पत्तीचा हेतु आहे” ही संकल्पना या ओवीतून उलगडते. या ओवीचा अर्थ केवळ सृष्टीच्या निर्मितीपुरता मर्यादित नाही; तर तो अस्तित्व, कर्तेपणा, साक्षीभाव आणि अद्वैत यांसारख्या गहन तत्त्वज्ञानाशी जोडलेला आहे.

आपण जर रोजच्या जीवनाकडे पाहिले, तर लक्षात येते की सूर्य उगवल्याशिवाय जगात कोणताही व्यवहार सुरू होत नाही. सूर्याच्या प्रकाशामुळेच झाडे वाढतात, पाणी उष्णतेमुळे वाफ होते, ढग तयार होतात, पाऊस पडतो, आणि अखंड जीवनचक्र सुरू राहते. माणूस सकाळी उठतो, कामाला लागतो, शेती होते, उद्योगधंदे चालतात — हे सर्व सूर्याच्या उपस्थितीमुळे शक्य होते. पण या सर्व क्रियांमध्ये सूर्य स्वतः काही करत नाही. तो फक्त प्रकाश देतो. तो कुणाला काम करायला सांगत नाही, कुणाला थांबवतोही नाही. तो केवळ साक्षीभावाने आपल्या जागी असतो. तरीसुद्धा, त्याच्याशिवाय काहीही घडू शकत नाही.

याचाच विस्तार संत ज्ञानेश्वरांनी परमेश्वराच्या संदर्भात केला आहे. ते म्हणतात की, जसा सूर्य हा सर्व व्यवहारांचा निमित्तमात्र आहे, तसाच परमात्मा हा जगाच्या उत्पत्तीचा हेतु आहे. येथे “हेतु” आणि “निमित्त” या दोन शब्दांतील सूक्ष्म फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. निमित्त म्हणजे कारण असले तरी ते प्रत्यक्ष क्रियेत सहभागी नसते; तर हेतु म्हणजे मूळ कारण, ज्याच्यामुळे सगळे काही अस्तित्वात येते. परमात्मा हा जगाचा हेतु आहे, म्हणजेच त्याच्याशिवाय सृष्टीची कल्पनाही होऊ शकत नाही.

परंतु येथे एक मोठा गैरसमज दूर करणे आवश्यक आहे. परमात्मा हा सृष्टी निर्माण करतो, असे म्हणताना आपण त्याला एखाद्या कारागिरासारखे समजतो. जणू तो बसून जगाची रचना करतो, जीवांना निर्माण करतो, आणि सर्वकाही नियंत्रित करतो. पण ज्ञानेश्वरीचा दृष्टिकोन हा त्यापेक्षा खूप व्यापक आहे. येथे परमात्मा हा “कर्ता” नाही, तर “साक्षी” आहे. तो सर्व गोष्टींना आधार देतो, पण स्वतः कोणत्याही क्रियेत गुंतत नाही.

याचा अर्थ असा नाही की परमात्मा निष्क्रिय आहे. उलट, तोच सर्व क्रियांचा आधार आहे. जसा समुद्र स्थिर असतो, पण त्याच्यातून लाटा निर्माण होतात; किंवा जसे आकाश स्थिर असते, पण त्यात ढग, वारा, पाऊस हे सर्व घडते — तसेच परमात्मा स्थिर असूनही त्याच्यामुळे सृष्टीतील सर्व चैतन्य प्रवाहित होते. हे समजण्यासाठी “साक्षीभाव” ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची आहे.

साक्षीभाव म्हणजे काय? तर, जे काही घडते त्याचे निरपेक्ष निरीक्षण करणे. त्यात गुंतून न जाता, त्यावर अधिकार न गाजवता, केवळ पाहत राहणे. परमात्मा हा असा साक्षी आहे. तो सर्वत्र आहे, पण कुठेही अडकलेला नाही. तो सर्वांना आधार देतो, पण स्वतः कोणत्याही बंधनात नाही. म्हणूनच तो “जगत्प्रभवी” आहे — जगाचा अधिपती असूनही, तो जगाच्या व्यवहारांपासून अलिप्त आहे.

या ओवीत “पांडुसुता” म्हणजे अर्जुनाला संबोधित करताना ज्ञानेश्वर म्हणतात की, “हे अर्जुना, हे समजून घे की मीच या जगाच्या उत्पत्तीचा हेतु आहे.” येथे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला केवळ ज्ञान देत नाहीत, तर त्याच्या भ्रमाचा नाश करत आहेत. अर्जुनाला वाटत होते की तो युद्ध करतो आहे, तोच कर्ता आहे. पण श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, तू केवळ निमित्त आहेस. खरा कर्ता मीही नाही, तर माझ्या अस्तित्वामुळे हे सर्व घडते.

ही शिकवण अत्यंत सूक्ष्म आहे. कारण ती आपल्याला आपल्या “कर्तेपणाच्या अहंकारा”पासून मुक्त करते. आपण अनेकदा असे समजतो की, आपणच सर्व काही करतो — आपण यश मिळवतो, आपण अपयशी होतो, आपण निर्णय घेतो. पण ज्ञानेश्वरी सांगते की, हे सर्व व्यवहार आपण करत असलो तरी त्यामागे एक व्यापक शक्ती कार्यरत आहे. आपण त्या शक्तीचे केवळ माध्यम आहोत.

हे समजल्यावर जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलतो. कर्तेपणाचा अहंकार कमी होतो, आणि त्याजागी नम्रता येते. आपण जे काही करतो, ते परमात्म्याच्या इच्छेने होत आहे, अशी भावना निर्माण होते. यामुळे यशात गर्व राहत नाही, आणि अपयशात खचून जाण्याची गरज वाटत नाही. कारण दोन्ही गोष्टी आपण करत नाही, तर त्या घडत आहेत — आपण फक्त त्याचे साक्षीदार आहोत.

याचबरोबर, ही ओवी “अद्वैत” तत्त्वज्ञानाचीही ओळख करून देते. अद्वैत म्हणजे द्वैताचा अभाव — म्हणजेच परमात्मा आणि सृष्टी यांच्यात कोणताही भेद नाही. सर्व काही एकाच तत्त्वातून उत्पन्न झाले आहे आणि त्यातच विलीन होणार आहे. जसा सूर्याचा प्रकाश सर्वत्र पसरतो, पण तो सूर्यापासून वेगळा नसतो; तसेच सृष्टी परमात्म्यापासून वेगळी नाही.

मात्र, आपल्या अज्ञानामुळे आपल्याला हा भेद जाणवतो. आपण स्वतःला स्वतंत्र समजतो, आणि परमात्म्याला वेगळा मानतो. यामुळेच दुःख निर्माण होते. कारण जेव्हा आपण स्वतःला कर्ता मानतो, तेव्हा त्याचे परिणामही आपल्यालाच भोगावे लागतात. पण जेव्हा आपण साक्षीभाव स्वीकारतो, तेव्हा आपण त्या बंधनातून मुक्त होतो.

या ओवीचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे “निमित्तमात्र” ही संकल्पना. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, तू युद्ध कर, पण स्वतःला कर्ता समजू नकोस. तू केवळ निमित्त आहेस. याचा अर्थ असा नाही की कृती टाळावी; उलट, कृती करावी, पण त्यात आसक्ती ठेवू नये. हेच कर्मयोगाचे तत्त्व आहे.

जीवनात आपण अनेक भूमिका निभावतो — कधी पिता, कधी माता, कधी मित्र, कधी कर्मचारी. या सर्व भूमिका आपण निभावत असतो, पण त्या आपल्या खऱ्या अस्तित्वाचा भाग नाहीत. त्या केवळ व्यवहार आहेत. आपल्या आत एक साक्षी आहे, जो या सर्व भूमिका पाहतो. तोच आपला खरा स्वरूप आहे.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी आपल्याला या साक्षीस्वरूपाची जाणीव करून देते. ती सांगते की, जगातील सर्व व्यवहार हे सूर्याच्या प्रकाशासारखे आहेत — ते येतात आणि जातात. पण ज्याच्या प्रकाशामुळे ते दिसतात, तो परमात्मा कायम आहे. त्याच्याशी एकरूप झाल्यावरच खरे समाधान मिळते.

या ओवीचा सार असा आहे की, परमात्मा हा सृष्टीचा मूळ कारण आहे, पण तो स्वतः कोणत्याही क्रियेत गुंतलेला नाही. तो सर्वांचा आधार आहे, पण स्वतः निराधार आहे. तो सर्वत्र आहे, पण कुठेही बंधनात नाही. हे समजून घेतल्यावर माणूस स्वतःच्या मर्यादित अहंकारातून बाहेर पडतो आणि व्यापक अस्तित्वाशी एकरूप होतो.

अशा प्रकारे, ही ओवी केवळ तात्त्विक नाही, तर अत्यंत व्यवहार्य आहे. ती आपल्याला जीवन जगण्याची दिशा देते — कर्तेपणाचा त्याग, साक्षीभावाचा स्वीकार, आणि परमात्म्याशी एकरूप होण्याचा मार्ग. ज्ञानेश्वरांनी दिलेली ही शिकवण आजच्या काळातही तितकीच उपयुक्त आहे, कारण ती आपल्याला अंतर्मुख होण्यास आणि खऱ्या अर्थाने मुक्त होण्यास प्रेरित करते.