हें वायांचि सैरा बोलिजे । उकलु तरी देखों पाहिजे ।
परी त्यजितां कर्म न त्यजे । निभ्रांत मानी।। ५२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा
ओवीचा अर्थ – हे उगीच काहींतरी बोलणें आहे. याचा नीट विचार करून पाहिलें, तर कर्म करण्याचें टाकलें म्हणजें कर्मत्याग होतो असें नाहीं, हें तूं निःसंशय समज.
ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायातील ५२ वी ओवी अतिशय गहन आणि विचारमूलक तत्त्वज्ञान मांडते. ही ओवी कर्मयोगाच्या तत्त्वाची आणि जीवनात कर्माचे महत्त्व अधोरेखित करणारी आहे. ओवीचा शब्दशः अर्थ असा आहे:
“हें वायांचि सैरा बोलिजे”
याचा अर्थ असा की काही लोक कर्माची चर्चा केवळ शब्दांत आणि वादविवादात करत असतात. ते कृतिशून्य असतात आणि केवळ वायफळ बोलण्यात अडकतात. हे केवळ बाह्यदृष्टीनं कर्मावर भाष्य करणारे लोक असतात.
“उकलु तरी देखों पाहिजे”
ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगतात की कर्माचे खरे तत्त्व समजावून घेण्यासाठी ते प्रत्यक्ष अनुभवायचे असते. केवळ बोलण्यातून किंवा सिद्धांत मांडण्यातून कर्माचे सार समजत नाही; त्यासाठी प्रत्यक्ष जीवनात कर्म करावे लागते.
“परी त्यजितां कर्म न त्यजे”
येथे भगवान श्रीकृष्णाच्या कर्मयोग तत्त्वज्ञानाचा सार आहे. कर्माला टाळण्याचा प्रयत्न करू नका. शाश्वत सत्य हे आहे की माणसाला कधीही पूर्णतः निष्क्रिय राहता येत नाही. जोपर्यंत शरीर आहे, तोपर्यंत कर्म अपरिहार्य आहे. परंतु कर्म करत असताना आसक्ती आणि अहंकार न ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
“निभ्रांत मानी”
निभ्रांत म्हणजेच भ्रमरहित, स्पष्टविचार असलेला. जो व्यक्ती कर्मयोगी आहे, त्याला कर्म आणि त्यामागील उद्दिष्ट यातील भेद कळतो. तो आपल्या कर्तव्याचा योग्य मार्ग निवडतो आणि कर्तृत्वाचा अहंकार न ठेवता कर्म करतो.
रसाळ विस्तृत निरुपण:
ही ओवी आपल्याला कर्मयोगाचे मूळ तत्त्व समजावते, जे श्रीमद्भगवद्गीतेच्या तिसऱ्या अध्यायात स्पष्ट केले गेले आहे. ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगतात की जीवन हे कर्माशिवाय अपूर्ण आहे. शरीर, मन, आणि बुद्धी या तीन स्तरांवर माणूस सतत क्रियाशील असतो. कर्म करणं हे त्याच्या जीवनाचा अपरिहार्य भाग आहे.
तथापि, इथे महत्वाचा मुद्दा असा आहे की कर्म करत असताना माणसाने फक्त बाह्य परिणामांवर लक्ष केंद्रित करू नये. केवळ निस्वार्थ बुद्धीने आणि भगवंताला अर्पणभावनेने कर्म करणे हेच खरे कर्मयोग आहे.
जेव्हा आपण कर्माच्या साराचे आकलन करतो, तेव्हा आपल्याला कळते की कर्म टाळूनही आपण कर्माच्या बंधनातून सुटू शकत नाही. त्यामुळे कर्माच्या आसक्तीत अडकण्याऐवजी आपण कर्माला योगमार्गाचे साधन बनवावे. या दृष्टिकोनातून कर्म केल्याने आपल्याला आत्मज्ञान प्राप्त होऊ शकते.
जीवनात उपयुक्तता:
कर्मातूनच प्रगती: जीवनातील कोणत्याही क्षेत्रात प्रगती साधण्यासाठी प्रयत्न आवश्यक आहेत. मात्र, ते निष्काम बुद्धीने करणे महत्त्वाचे आहे. निस्वार्थता: प्रत्येकाने समाजातील आपले कर्तव्य ओळखले पाहिजे आणि त्यात निस्वार्थ वृत्ती ठेवली पाहिजे. आत्मज्ञान: जेव्हा आपण अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा आपल्याला अंतःकरणातून शांती व समाधान प्राप्त होते.
निष्कर्ष:
ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीतून श्रीकृष्णाने गीतेत दिलेले कर्मयोगाचे तत्त्वज्ञान उलगडून सांगितले आहे. हे तत्त्वज्ञान जीवन जगण्याचा एक सुंदर मार्ग आहे. प्रत्येकाने आपल्या जीवनातील कर्म समजून घेतले पाहिजे, ते निस्वार्थ भावनेने केले पाहिजे, आणि परिणामांची आसक्ती सोडून दिली पाहिजे. यामुळे आपण जीवनात आनंद, शांती आणि आत्मज्ञान मिळवू शकतो.
