स्थैर्याला ओळखणे म्हणजेच अध्यात्म

तें माझें परम । साचोकारें निजधाम ।
हें आंतुवट तुज वर्म । दाविजत असे ।। २०३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – असें जें स्वरूप, तें माझें स्वतःचें खरोखर श्रेष्ठ ठिकाण आहे, ही अंतरंगातील गुह्य गोष्ट तुला दाखवीत आहे.

ज्ञानदेव येथे केवळ तत्त्वज्ञान सांगत नाहीत; ते अर्जुनाच्या अंतःकरणात एक दिवा लावतात. त्या दिव्याचा प्रकाश बाहेरच्या जगाला उजळण्यासाठी नाही, तर आतल्या अंधाराला ओळखण्यासाठी आहे. “तें माझें परम” — हे शब्द जसे उच्चारले जातात, तसेच मनात एक प्रश्न उठतो: परम म्हणजे काय? परम म्हणजे सर्वोच्च, अंतिम, ज्याच्या पलीकडे काहीच नाही. पण ज्ञानदेवांच्या शब्दांत हा ‘परम’ आकाशात लटकणारा, दूरवरच्या स्वर्गात वसलेला, हात न लागणारा नाही. तो अगदी आपल्याच अस्तित्वाच्या मध्यभागी विसावलेला आहे.

“साचोकारें निजधाम” — हा शब्दप्रयोग जसा आहे, तसा तो अनुभूतीचा आहे. ‘साचोकारें’ म्हणजे खरोखरच, निःसंशयपणे. आणि ‘निजधाम’ म्हणजे स्वतःचे खरे घर. आपण आयुष्यभर घरं बांधतो — विटा, सिमेंट, दगड, लाकूड यांची. पण त्या घरांत राहूनही मनाला घरपण मिळत नाही. माणूस परदेशी जाऊन स्थिरावतो, शहर बदलतो, नाती बदलतो, पदे बदलतो; पण आतल्या घराचा शोध घेत नाही. ज्ञानदेव सांगतात, ते घर बाहेर नाही; ते आपल्या आत्म्यात आहे. तेच ‘निजधाम’. तेथे पोहोचल्यावर भटकंती संपते.

या ओवीत एक विलक्षण कोमलता आहे. “हें आंतुवट तुज वर्म” — ही गोष्ट केवळ तात्त्विक नाही; ती अंतरंगातील रहस्य आहे. ‘आंतुवट’ म्हणजे आतल्या आत दडलेले. जसे शंखाच्या पोटात मोती जन्म घेतो, तसे हे रहस्य मनाच्या गाभाऱ्यात वाढत असते. पण त्यासाठी शांतता लागते, संयम लागतो, आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे पात्रता लागते. अर्जुनाची पात्रता त्याच्या प्रश्नांतून निर्माण झाली. तो केवळ युद्धाच्या रणांगणात उभा नव्हता; तो जीवनाच्या प्रश्नांसमोर उभा होता. त्या प्रश्नांची प्रामाणिकता पाहून श्रीकृष्ण त्याला हे वर्म दाखवतात.

ज्ञानदेवांच्या शैलीत एक वैशिष्ट्य आहे — ते कठीण तत्त्वज्ञानालाही घरगुती करतात. जणू गावच्या वाडीत बसून एखादी आजी गोष्ट सांगते, तशी सहजता त्यांच्या शब्दांत आहे. पण त्या सहजतेत गूढतेची गहराई आहे. ‘परम’ हे शब्दाने मोठे आहे, पण अनुभवाने शांत आहे. तेथे गोंगाट नाही, वाद नाही, स्पर्धा नाही. तेथे केवळ स्थैर्य आहे.

आपण स्वतःला देह मानतो, मन मानतो, विचार मानतो. देह बदलतो, मन बदलते, विचार बदलतात. पण जे बदलत नाही, ते काय? त्या न बदलणाऱ्या अस्तित्वाला ज्ञानदेव ‘निजधाम’ म्हणतात. तेथे काळाचा स्पर्श नाही. तेथे जन्म-मरणाच्या चक्राची धावपळ नाही. म्हणूनच श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात — “हे माझे परम आहे.” देवाचे खरे घर हे मंदिरात नाही, आकाशात नाही; ते चैतन्यात आहे. आणि ते चैतन्य प्रत्येकाच्या अंतःकरणात आहे.

या ओवीचा अर्थ समजून घेताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते — अध्यात्म म्हणजे पलायन नव्हे. रणांगणावर उभ्या अर्जुनाला हे सांगितले जाते. म्हणजे जीवनाच्या मध्यभागी उभे राहूनही आपण ‘निजधाम’ ओळखू शकतो. संसार सोडून, जबाबदाऱ्या टाकून, जंगलात जाऊनच सत्य सापडते असे नाही. उलट, जीवनाच्या गोंधळात शांत राहण्याची कला म्हणजेच या वर्माचे आकलन.

ज्ञानदेवांच्या शब्दांत एक विश्वास आहे. ते म्हणतात, “दाविजत असे” — मी तुला दाखवीत आहे. येथे ‘दाखवणे’ हा शब्द महत्त्वाचा आहे. ज्ञान हे केवळ ऐकण्याने येत नाही; ते अनुभवाने येते. गुरु मार्ग दाखवतो, पण चालायचे काम शिष्याचे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला दिशा दाखवतात; पण त्या दिशेने पाऊल टाकायचे काम अर्जुनाचेच आहे.

या ओवीतून एक सूक्ष्म संदेशही मिळतो — सत्य हे गाजावाज्याने मिळत नाही. ते अंतर्मुखतेने मिळते. आपण बाह्य यशाच्या मागे धावतो. पद, पैसा, प्रतिष्ठा — हे सारे मिळवूनही मन रिकामेच राहते. कारण आपण चुकीच्या ठिकाणी घर शोधत असतो. ‘निजधाम’ म्हणजे आत्मस्वरूप. तेथे पोहोचल्यावर माणूस स्वतःशी सलोखा करतो.

ज्ञानेश्वरांची भाषा जशी आहे, तशी ती अनुभवाची आहे. त्यांनी केवळ गीतेचा अर्थ सांगितला नाही; त्यांनी त्यात आपली आत्मानुभूती मिसळली. म्हणून ही ओवी वाचताना ती केवळ श्रीकृष्ण-अर्जुन संवाद राहत नाही; ती आपल्या मनातील संवाद बनते. जणू आपल्या आतला कृष्ण आपल्यालाच सांगतो — “तुझे खरे घर तुझ्याच आत आहे.”

या ओवीत एक शांत धीर आहे. तो धीर सांगतो की आपण एकटे नाही. आपल्या अस्तित्वाचा एक आधार आहे. तो आधार बाहेरच्या परिस्थितीवर अवलंबून नाही. तो अंतःकरणात स्थिर आहे. त्या स्थैर्याला ओळखणे म्हणजेच अध्यात्म.

जेव्हा माणूस या ‘निजधाम’ची झलक पाहतो, तेव्हा त्याच्या आयुष्यात बदल होतो. तो अधिक शांत होतो, अधिक करुणावान होतो. कारण त्याला समजते की प्रत्येकाच्या अंतःकरणात तेच चैतन्य आहे. मग द्वेष राहात नाही, भेद राहात नाही. सर्वत्र एकत्वाची अनुभूती येते.

ज्ञानदेवांच्या या ओवीतून शेवटी एकच गोष्ट ठसते — परम सत्य हे दूर नाही. ते आपल्या श्वासाइतके जवळ आहे. पण आपण त्याकडे दुर्लक्ष करतो. या ओवीतून जणू एक निमंत्रण आहे — बाह्य जगातून थोडा वेळ काढा, अंतर्मनात डोकवा. तेथेच तुमचे खरे घर आहे. तेथेच विश्रांती आहे. तेथेच शांतता आहे.

“तें माझें परम” — हा उच्चार केवळ श्रीकृष्णाचा नाही; तो प्रत्येकाच्या अंतःकरणातील चैतन्याचा आहे. “साचोकारें निजधाम” — हे खरे घर आहे. आणि “हें आंतुवट तुज वर्म” — हे रहस्य प्रत्येकाला उलगडण्यासाठी सज्ज आहे, जर आपण ते पाहण्याची तयारी ठेवली तर.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी म्हणजे आत्म्याच्या दिशेने उघडलेले एक दार आहे. त्या दारातून आत गेल्यावर बाहेरचे सारे आवाज मागे पडतात. उरते ते केवळ शांत, अखंड, आनंदमय अस्तित्व — तेच परम, तेच निजधाम.