संपूर्ण विश्व ब्रह्मरूप

परब्रह्माचेनि रसें । देहाकृतीचिये मुसे ।
वोतींव जाहले तैसे । दिसती आंगें ।। ३२७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – देहाकृतीच्या मुशीत परब्रह्मरस ओतून तयार केलेली ( जणू काय ) मूर्तीच तें शरीरानें दिसतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत गूढ आणि तरीही सुलभतेने जीवनातील अद्वैत तत्त्व उलगडले आहे. माणसाच्या शरीराची निर्मिती ही केवळ पंचमहाभूतांची साखळी नसून, ती परब्रह्माच्या अमृतरसात तयार झालेली एक सजीव मूर्ती आहे, हे त्यांनी सुचवले आहे. देहाकृती म्हणजे शरीररूपी साचा असून, त्यात परब्रह्मरूपी रस ओतून तयार झालेले प्रत्येक सजीव हे त्या अद्वैताची सजीव प्रचिती आहे. हे प्रत्यक्षात जाणून घेण्यासाठी आपण ही ओवी आणि तिचे निरूपण आत्मज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून, उपनिषदे, अद्वैत वेदान्त, संतमत व अनुभवविश्व यांद्वारे पाहूया.

“परब्रह्माचेनि रसें” – परब्रह्म म्हणजे सर्वव्यापक, निराकार, निर्विकारी, अद्वैत तत्त्व. ‘रस’ हा शब्द येथे अत्यंत गहन अर्थाने वापरला आहे – तो परब्रह्माचा चैतन्यरस, आत्मरस, अनुभव, अस्तित्व, प्राणशक्ती अशा अनेक अर्थांनी घेतला जाऊ शकतो.
“देहाकृतीचिये मुसे” – म्हणजे शरीररूपी साच्यात, देहाच्या आकृतीत. शरीर ही एक बाह्य चौकट आहे – एक मर्यादित साचा.
“वोतींव जाहले तैसे” – म्हणजे एखादी वस्तू जशी साच्यात ओतली जाते तशी ही देहमूर्ती बनली आहे.
“दिसती आंगें” – आणि ती आपल्याला शरीरेरूपाने दिसते आहे.

या संपूर्ण ओवीत एक सुंदर रूपक वापरले आहे – जसे सोन्याचा किंवा धातूचा रस साच्यात ओतून मूर्ती बनवतात, तसाच परब्रह्माचा आत्मरस साच्यात ओतून देह बनले आहेत. पण मूळत: ते सर्व ‘ब्रह्ममय’ आहेत.

उपनिषदांतून उलगडणारे तत्त्व
उपनिषदे सतत सांगतात – “सर्वं खल्विदं ब्रह्म”, म्हणजे हे सर्व विश्व ब्रह्ममय आहे. छांदोग्य उपनिषद सांगते, “तत् त्वम् असि” – तू म्हणजेच ते ब्रह्म आहेस. ज्ञानदेव म्हणतात की, शरीर जरी वेगळे वाटले तरी त्याचा मूळ स्त्रोत एकच आहे – ते म्हणजे परब्रह्म. या ओवीतून ‘देह’ आणि ‘आत्मा’ यांच्यातील संबंध स्पष्ट होत नाही तर त्यातील एकात्मता प्रकट होते.

देह – आत्म्याचे वाहन की मूर्ती?
बहुतेक तत्त्वज्ञ देहाला आत्म्याचे वाहन किंवा साधन मानतात. परंतु ज्ञानेश्वर हे एक पाऊल पुढे जातात. ते म्हणतात – हा देह केवळ आत्म्याचा आसन नाही, तर हा स्वतः ब्रह्मरूपाने निर्माण झाला आहे. आपण फक्त एका परब्रह्माच्या विविध रूपांत दिसणाऱ्या मूर्ती आहोत. हा दृष्टिकोन अत्यंत अद्वैतवादी आहे.
जसा एकच सुवर्णरस साच्यात ओतून विविध दागिने बनवतो, तसेच एकच चैतन्य विविध देहात प्रकट होते.

अद्वैताचा अनुभव: विभक्तता नाकारण्याची प्रक्रिया
ही ओवी सांगते की आपण जी देहांची विविधता पाहतो ती प्रत्यक्ष नाही – ती केवळ ‘साचा’ बदलल्यासारखी आहे. मूळ ‘रस’ – म्हणजे परब्रह्म, आत्मचैतन्य – एकच आहे.

साधकासाठी याचा अर्थ
ही ओवी साधकासाठी एक अत्यंत महत्त्वाची दृष्टी उघडते. आपण शरीर म्हणून दिसतो, विविध व्यक्तिमत्त्व, गुण, वर्तन, वर्ण, लिंग, देश, जात अशा विविध भिन्नतांनी ओळखले जातो – पण प्रत्यक्षात आपण सर्व परब्रह्मरूपच आहोत.

जेव्हा साधक ‘मी देह नाही’ याचे सखोल चिंतन करतो, तेव्हा त्याला या देहाच्या आड लपलेले चैतन्य जाणवू लागते. आणि मग हे जाणवते की, “मी केवळ त्या एक परब्रह्माच्या ‘साच्यात ओतलेली’ मूर्ती आहे” – वेगळी नसून ब्रह्मरूपच आहे.

विज्ञानाची दृष्टिकोनातून तुलना
आजचे आधुनिक भौतिकशास्त्रही हेच म्हणते की सगळ्या वस्तू मूलत: एकाच ऊर्जेच्या विविध आवृत्त्या आहेत. कण, अणू, ऊर्जा या सर्व गोष्टी मूलतः एकाच स्रोतापासून निर्माण झालेल्या आहेत.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी जणू काही क्वांटम फिजिक्समध्ये मांडलेल्या Unified Field Theory सारखीच आहे – एकच मूळ अस्तित्व, जे अनेक रूपात दिसते. हेच विज्ञान आणि अध्यात्म यांचे सुंदर संधिस्थळ आहे.

ध्यानाच्या अनुभवातून उलगडणारा अर्थ
ध्यान, समाधी किंवा अंतर्मुख चिंतनाच्या क्षणी जेव्हा शरीरभान सुटते, तेव्हा ही ओवी प्रत्यक्ष अनुभवल्यासारखी वाटते. देहभान हळूहळू लय पावते, आणि अंतर्बाह्य चैतन्याचाच अनुभव येतो. त्या चैतन्याला, त्या रसाला, ज्ञानेश्वर “परब्रह्मरूप रस” म्हणतात.
देह नष्ट होत नाही, पण त्याचे ‘मीपण’ विरघळते. आणि मग लक्षात येते की शरीरही त्या एका परब्रह्मचैतन्याचं प्रतिबिंब आहे.

भक्तीमार्गातील ही ओवी
या ओवीचे एक अर्थगर्भ स्पष्टीकरण भक्तीच्या नजरेतूनही करता येते. भक्ताच्या दृष्टीने “परब्रह्माचेनि रसें” याचा अर्थ – “ईश्वराच्या प्रेमरसात”. ईश्वराच्या प्रेमाने शरीर, मन, बुद्धी सजीव झाले आहेत. देह केवळ शरीर नव्हे, तर परमेश्वराची साक्षात मूर्ती आहे.

गोंदवलेकर महाराज म्हणतात –
“साक्षात पांडुरंगच माझ्या अंतःकरणात आहे”
तसेच ज्ञानेश्वर येथे सांगतात – सगळ्या शरीरांत, देहांत, आत्म्यांत एकच परब्रह्म प्रकट झाले आहे.

ज्ञानदेव या ओवीत केवळ तत्वज्ञान सांगत नाहीत, तर त्यांनी स्वतः अनुभवल्याप्रमाणे ही अनुभूती दिली आहे. शरीर हे कुठल्याही कृत्रिम गोष्टींचे मिश्रण नाही, तर परमचैतन्याचं मूर्तरूप आहे.

“वोतींव जाहले तैसे दिसती आंगें” – ही ओवी आम्हाला दृष्टिकोन बदलायला लावते. आपण केवळ देह, रूप, नाव, जात, वर्ण, वय, लिंग या साच्यांत पाहतो, पण त्यात ‘रस’ एकच आहे – परब्रह्माचा.

ही ओवी मानवी जीवनातील सर्वात मोठ्या अद्वैत सत्याचं सहज रसाळ रूपांतरण आहे. शरीर हा केवळ एक आकृतीसाचा आहे, पण त्यात ओतलेला आत्मरस – हे परब्रह्मच आहे. म्हणूनच दुसऱ्याला पाहताना, ‘मी आणि तू वेगळे नाही’ ही अनुभूती निर्माण झाली पाहिजे. संपूर्ण विश्व ब्रह्मरूप आहे – हीच ज्ञानेश्वरीची आत्मप्रेरणा आहे.