गुरू हे साधन आहेत, ध्येय नाही

म्हणोनि कृपाळुवा गुरूचिया ठायीं । हें नवल नोहे कांहीं ।
परि तें असो आइका काई । जें देवो बोलता झाला ।। १४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – म्हणून कृपाळू गुरूच्या बाबतीत हें कांहीच आश्चर्य नाही, परंतु तें असो. देव जें कांही बोलले तें ऐका.

ज्ञानेश्वरीच्या आठव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म, पण अतिशय गहन अर्थ धारण करणारी आहे. या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना एका विलक्षण वळणावर नेतात. आतापर्यंत गुरूकृपेचे, सद्गुरूच्या सामर्थ्याचे, त्यांच्या करुणेचे अनेक अद्भुत दाखले आलेले आहेत. शिष्याच्या आयुष्यात गुरू कसा अज्ञानाचा अंधार दूर करतो, कसा अविद्येचे बंध तोडतो, कसा जन्ममरणाच्या फेर्‍यातून मुक्तीचा मार्ग दाखवतो. हे सर्व ऐकताना श्रोत्यांना ते चमत्कारासारखे वाटू शकते. परंतु ज्ञानेश्वर सांगतात की कृपाळू गुरूच्या ठिकाणी हे सर्व काहीही नवल नाही. कारण गुरूच्याच स्वरूपात करुणा आहे, प्रकाश आहे, उद्धाराची शक्ती आहे. सूर्य उगवल्यावर अंधार पळतो, यात नवल काय? त्याचप्रमाणे गुरू प्रकट झाला की अज्ञान नाहीसे होते, यात आश्चर्य कशाचे?

येथे “कृपाळुवा गुरू” हा शब्दप्रयोग फार महत्त्वाचा आहे. गुरू म्हणजे केवळ ज्ञान देणारा शिक्षक नव्हे, तर तो कृपाळू आहे. त्याच्या ज्ञानाइतकीच त्याची करुणा विशाल आहे. शिष्य अपात्र असला तरी, दुर्बल असला तरी, अज्ञानात गुरफटलेला असला तरी, गुरूची कृपा त्याला स्पर्श करते. ही कृपा न्यायाच्या तराजूत तोलली जात नाही; ती पात्रतेची गणिते मांडत नाही. म्हणूनच ज्ञानेश्वर म्हणतात की अशा गुरूच्या बाबतीत अद्भुत गोष्टी घडतात, पण त्या अद्भुत वाटाव्यात इतक्या नाहीत. त्या त्याच्या स्वभावाचाच भाग आहेत.

परंतु लगेचच संत एक वेगळे वळण घेतात. “परि तें असो”. म्हणजे हे सर्व गुरूकृपेचे महात्म्य थोडावेळ बाजूला ठेवू या. हे वाक्य केवळ औपचारिक नाही, तर अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. जणू ज्ञानेश्वर म्हणत आहेत, “हे सर्व तुम्ही ऐकले, समजले, अनुभवलेही असेल; पण आता लक्ष दुसरीकडे द्या.” अध्यात्मात अनेकदा भक्त गुरूकृपेत इतके गुंतून जातात की ईश्वरवाणी ऐकण्याची तयारीच राहत नाही. गुरू हे साधन आहेत, ध्येय नाही—हे सूचित करण्यासाठीच कदाचित हा वाक्प्रचार येतो. गुरूने मार्ग दाखवला, पण त्या मार्गावरून पुढे जाण्यासाठी आता देव स्वतः बोलत आहे.

“आइका काई, जें देवो बोलता झाला”—हे वाक्य संपूर्ण ओवीचा केंद्रबिंदू आहे. येथे ज्ञानेश्वर श्रोत्यांना थेट भगवंताच्या वाणीशी जोडतात. आता उपदेश गुरूकडून नव्हे, तर स्वयं भगवंताकडून येत आहे. गीतेतील उपदेश हा कृष्णाचा आहे, आणि ज्ञानेश्वर त्या दिव्य संवादाचा मराठी भाषेत, अनुभवाच्या भाषेत, रसाळ शब्दांत विस्तार करत आहेत. त्यामुळे येथे श्रोत्यांनी विशेष सावध, जागृत, अंतर्मुख होणे अपेक्षित आहे. कारण जे बोलले जात आहे ते मानवी बुद्धीचे तर्क नाहीत, तर परमेश्वराच्या अनुभूतीतून उमटलेले शब्द आहेत.

या ओवीत गुरू आणि देव यांच्यातील सूक्ष्म नातेसंबंधही दिसून येतो. गुरूची कृपा ही देवाकडे नेणारी आहे. गुरू शिष्याला तयार करतो, त्याची अंतःकरणाची भूमी शुद्ध करतो, अहंकाराचे कचरे काढून टाकतो, आणि मग देववाणी ऐकण्यास तो पात्र होतो. त्यामुळे ज्ञानेश्वर आधी गुरूकृपेचे महत्त्व सांगतात, पण नंतर म्हणतात, आता ते बाजूला ठेवून देवाचे बोलणे ऐका. याचा अर्थ गुरूला कमी लेखणे नव्हे, तर गुरूच्या कृपेने मिळालेल्या योग्यतेचा उपयोग करून परमसत्याकडे वळणे हा आहे.

आठव्या अध्यायाचा संदर्भ पाहिला तर हा अध्याय देहत्यागाच्या वेळी भगवंताचे स्मरण, अंतिम क्षणातील चित्तवृत्ती आणि त्या क्षणाचा पुढील गतीवर होणारा परिणाम याविषयी आहे. मृत्यूच्या क्षणी मन ज्या भावात स्थिर असते, त्याच भावात जीव पुढील अवस्थेला जातो, हा अत्यंत गंभीर विषय आहे. अशा वेळी गुरूकृपेची महती सांगून श्रोत्यांना भारावून टाकणे पुरेसे नाही; तर देव स्वतः काय सांगतो, ते अत्यंत सावधपणे ऐकणे आवश्यक आहे. म्हणूनच ज्ञानेश्वर श्रोत्यांना म्हणतात—आता देव बोलतो आहे, लक्ष द्या.

ही ओवी आपल्याला एक मोठा धडा देते. आध्यात्मिक प्रवासात चमत्कार, अनुभूती, कृपादृष्टी, अशा गोष्टी येतात; त्या महत्त्वाच्या असल्या तरी त्यात अडकून पडू नये. गुरूकृपा म्हणजे अंतिम मुक्काम नव्हे, तर ती देववाणी ऐकण्याची तयारी आहे. अनेकदा साधक गुरूच्या कृपेचे अनुभव सांगण्यात, त्याचे महात्म्य वर्णण्यातच रमून जातो, पण त्या कृपेचा पुढचा टप्पा—ईश्वराशी थेट संवाद—याकडे दुर्लक्ष होते. ज्ञानेश्वर अत्यंत प्रेमळपणे पण ठामपणे श्रोत्यांना तिथून पुढे नेतात.

आजच्या जीवनातही ही ओवी तितकीच लागू होते. आपण अनेकदा व्यक्ती, संस्था, विचारसरणी यांच्याशी इतके बांधले जातो की सत्य काय सांगते आहे, हे ऐकण्याची संवेदना हरवते. गुरू, मार्गदर्शक, प्रेरणास्थान हे सर्व आवश्यक आहेत, पण त्यांचा उद्देश आपल्याला आत्मसत्याकडे, ईश्वरतत्त्वाकडे नेणे हा आहे. “परि तें असो” हे वाक्य आपल्याला आसक्तीपासून थोडे दूर करते आणि “आइका काई” असे सांगून सजग करते.

शेवटी ही ओवी अत्यंत विनम्रतेचा धडा देते. ज्ञानेश्वर स्वतः गुरू महात्म्य सांगत असतानाही त्यात न अडकता, देवाच्या वाणीला सर्वोच्च स्थान देतात. हेच खरे संतत्व आहे. स्वतःचे शब्द, स्वतःचे अनुभव, स्वतःची थोरवी बाजूला ठेवून सत्य जेव्हा बोलते, तेव्हा शांतपणे ऐकण्याची तयारी ठेवणे. म्हणून ही ओवी केवळ एका अध्यायाची सुरुवात नाही, तर साधकाच्या अंतर्मनातील योग्य स्थितीची घोषणा आहे—आता मन शांत आहे, अहं निवळला आहे, कृपेमुळे पात्रता आली आहे, आणि देव बोलायला सज्ज झाला आहे.

अशा प्रकारे ही ओवी गुरूकृपा, देववाणी आणि साधकाची सजगता—या तिन्हींचा अद्भुत संगम घडवते. ती आपल्याला सांगते की गुरूकृपा म्हणजे चमत्कारांची गोष्ट नाही, तर सत्य ऐकण्याची पात्रता आहे. आणि एकदा ती पात्रता आली की, देव स्वतः बोलतो—फक्त ऐकण्याची तयारी हवी.