एका भटक्याची डायरी
दक्षिण अमेरिकेतील पॅटेगोनिया—हिमनद्या, निळेशार तलाव आणि अँडिज पर्वतरांगांनी नटलेला हा निसर्गाचा अद्भुत पट. पण या सौंदर्यामागे दडलेले वाऱ्याचे रौद्ररूप किती भयंकर असू शकते, याचा चित्तथरारक अनुभव लेखकाला Torres del Paine National Park येथे अक्षरशः हवेत उडाल्याच्या प्रसंगातून आला—रोमहर्षक, धक्कादायक आणि विस्मयकारक !
जयप्रकाश प्रधान, ज्येष्ठ पत्रकार आणि जगप्रवासी
दक्षिण अमेरिकेतील अगदी दक्षिणेकडील टोकाचा भाग पॅटेगोनिया म्हणून ओळखला जातो. अर्जेंटिना आणि चिली या दोन राष्ट्रांमध्ये तो विभागला गेला आहे. अँडिज पर्वतराजी, मोठाल्या हिमनद्या, वाळवंट, विस्तीर्ण गवताळ प्रेअरी अशा विविध वैशिष्ट्यांनी तो नटला आहे. सुमारे चार लाख मैलांचा म्हणजे इंग्लंडपेक्षा जवळजवळ दीडपट मोठा असलेला पॅटेगोनिया भव्यदिव्य पार्कनी व्यापला असून, तेथील लोकवस्ती फारच विरळ म्हणावी लागेल. अर्जेंटिनातील उचया, एल कलाफते, बाटिलोचे तर चिलीमधील लेक डिस्ट्रिक्टमध्ये असलेले प्युर्टोव्हरास, प्यूर्टो नटालेस, पुंटाएरेनास, तोरेस डेल पाने नॅशनल पार्क, चिलियन फ्योईस आदी भाग त्यात मोडतो. दक्षिण अमेरिकेतील तो प्रदेश फिरण्यासाठी भारतात फारसा परिचित नाही. पण अप्रतिम निसर्गसौंदर्य, फ्योईस, हिमनद्यांचे आकर्षण असलेल्या परदेशी पर्यटकांची येथे मोठी हे भ्रमंतीतील गर्दी असते. त्यामुळेच या दोन्ही देशांमधील केवळ गमतीजमती सांगणारं पॅटेगोनिया क्षेत्रात चांगली चार आठवड्यांची भटकंती करण्याची योजना पत्नी जयंतीने आखली.
आम्ही आमच्या पॅटेगोनिया प्रदेशाच्या भटकंतीची सुरुवात अर्जेंटिनापासून केली. राजधानी ब्युरोस आयर्स होऊन अश्वयामार्गे एल कलाफते या अगदी छोट्या गावात आलो. आम्हाला सुरुवातीला पॅटेगोनियाचे एक मुख्य आकर्षण मानले जाणाऱ्या तोरोस डेल पाने पार्कला जायचे होते. वस्तुतः हे पार्क चिली देशात येते पण तेथे एल कलाफतेहून जाणे अधिक सोपे असल्याचे सांगण्यात आले. त्यासाठी अर्जेंटिनाची सीमा ओलांडून चिली देशात प्रवेश करावा लागला. अर्थात, त्याला तशी अडचण आली नाही. चिलीतील हा भाग म्हणजे अक्षरशः ओसाड प्रदेश म्हणावा लागेल.
तोरोस डेल पाने या १८१० चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळाच्या पार्कची स्थापना १९५९ मध्ये झाली व युनेस्कोचे बायोस्फिअर रिझर्व्ह म्हणून १९७८ मध्ये त्याची घोषणा झाली. त्याच्या शिखराच्या पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ २४२.२४२ हेक्टर असून हा संपूर्ण भाग हिमनद्या, तलाव, अप्रतिम निसर्ग सौंदर्याने व्यापला आहे. इथल्या प्रत्येक शिखरावरून हे सौंदर्य डोळे भरभरून पाहता येते. या पार्कचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे बर्फाच्छादित दोन शिंगांची शिखरे. डेल पायने याचा अर्थ शिंगे. शेजारी शेजारी जवळजवळ एकाच उंचीवरील ही शिखरे कमालीची सुंदर दिसतात. लेक सारमेंटो लगुना अमरगा व
लेक जॉल्डा या दोन ठिकाणाहून तर त्यांचे सौंदर्य खर्या अर्थाने आजमावता येते. विविध कोनातून त्यांची छायाचित्रे घेता येतात. इथे हिरव्या लालसर निळ्या रंगाचे अतिशय स्वच्छ पाण्याचे अनेक तलाव आहेत. जमिनीतील लोखंडाच्या क्षारांमुळे पाणी लालसर दिसते तर मॅग्रेशियम क्षार मिसळले गेल्याने काही तलावातील पाणी निळेभोर आहे. या रंगीबेरंगी तलावात दोन शिंगांच्या बर्फाच्छादित शिखरांची प्रतिबिंबे मोहक न वाटली तरच नवल! निसर्गाचे हे आगळे वेगळे रूप पाहून आपण थक्क होतो. एल कलाफतेमधील ‘आयच्या ‘ हॉटेलमध्ये उतरलेला एक तरुण, तुर्की पर्यटक दोन दिवसांपूर्वीच तोरोस डेल पायने पार्कला जाऊन आला होता. आम्ही तिथे जाण्याच्या आदल्या दिवशी तो नाश्त्याच्या टेबलावर भेटला. पार्कचा विषय निघाला. तो म्हणाला, ‘तिथे वाऱ्यापासून सावध राहा आणि एकट्याने लांबवर जाऊ नका…’ आम्हाला थोडे आश्चर्य वाटले. या साऱ्या भागातच वारे बरेच जोरात वाहत असतात. याचा अनुभव आतापर्यंत घेतला होता. त्यात आमचे वय वगैरे पाहून त्याने हा सल्ला दिला असावा अशी आमची भावना झाली.
तोरोस डेल पाने पार्कमध्ये प्रवेश केल्यानंतर निरनिराळ्या ठिकाणी बसमधून भटकंती करण्यास सुरुवात केली. तापमान आठ ते दहा डिग्री सेंटीग्रेड टूर गाईडने सांगितले की इथे वारे फार जोराने वाहतात. त्यामुळे काळजी घ्या.
निळ्या पाण्याच्या एका तलावाजवळ बस थांबली. त्या तलावात दोन शिंगांच्या बर्फाच्छादित शिखरांची सुरेख प्रतिबिंबे पडली होती. ते छायाचित्र घेण्याचा मोह कोणालाच आवरता घेण्यासारखा नव्हता. मी, जयंती व अन्य तीन चार पर्यटक खाली उतरलो. आम्ही दोघे सोडलो तर या सहलीला आलेले बहुतेकजण तरुण, उत्तम ट्रॅकर्स होते. दुपारी बाराची वेळ. खूप थंडी वाटत नव्हती पण वारे मात्र वेगाने वाहत होते. बसपासून सुमारे शंभर दीडशे मीटर चालत तलावाच्या दिशेने गेलो. वाऱ्याचा वेग एकाएकी प्रचंड प्रमाणात वाढला. परत येताना चालणे अशक्य होत होते. आणि क्षणात मी अक्षरशः हवेत उडालो ! पाय जमिनीवर नव्हते व सारे शरीर जमिनीवरून उडत होते. त्याच क्षणी ‘सांभाळ…’ असे ओरडत असलेली जयंतीही वर हवेत उडाली.
काहीच समजेनासे झाले. भीतीने गाळण उडाली. शरीर कापत होते. बसमधील गाईड ओरडत होता, ‘कशाला तरी घट्ट पकडा.’ मी निदान शंभर सव्वाशे मीटर अंतर हवेत तरंगतच गेलो. काहीही आधार नाही. इतक्यात समोर बस दिसली. तिलाच घट्ट पकडले. जयंतीची अवस्था आणखी गंभीर होती. ती माझ्या डाव्या बाजूने पुढे पुढे उडत होती. काही अंतरावर एक लोखंडाचा उंच खांब दिसत होता. त्यावर वेगाने आपटली तर…? कल्पनाही करवत नव्हती. इतक्यात बाजूलाच उभ्या असलेल्या एका मोटारीचा बाहेरचा आरसा तिच्या हाती लागला. त्याच वेळेस सुदैवाने वाऱ्याचा जोर थोडा कमी झाला. ‘पाप्याचा पितर आहेस, वाऱ्यानेही उडशील,’ ही खास मराठी म्हण आतापर्यंत ऐकली होती. ती त्यादिवशी अनुभवली. अर्थात् मी व जयंती दोघेही ‘बारीक’ या व्याख्येत बसणारे निश्चितच नाही. माझे वजन ६५ तर जयंतीचे ५५ किलोच्या घरात. साध्या वाऱ्याने उडणारे आम्ही नक्कीच नाही पण माणूस वाऱ्याने उडतो म्हणजे काय याचा अक्षरशः चित्तथरारक अनुभव तोरोस डेल पायने पार्कमध्ये घेतला.
बसमध्ये आल्यानंतर टूर गाईडने दिलेली माहिती फारच भयंकर होती. त्याच दिवशी वारे ११० – १२० किलोमीटरच्या वेगाने वाहत होते. हायवेवर तासाला ११० किलोमीटरच्या सुसाट वेगाने धावणारी मोटर क्षणात आठवली. आमची उडण्याची दिशा नशिबाने तलावावरून परत येतानाची होती. ती उलटी असती तर ? एखाद्या डोंगरकड्यावर उभे असतो तर ? किंवा जयंती वेगाने समोरच्या लोखंडी खांबावर आदळली असती तर ?… कशाची कल्पनाही करवत नव्हती. गाईड म्हणाला की कधीकधी वाऱ्याचा जोर एकदम वाढतो. अशावेळी मोठा अपघात होऊ शकतो. पर्यटक तोंडावर आपटून चेहरा रक्तबंबाळ होण्याच्या बऱ्याच घटना घडतात. काही वेळेस तर वाराचा जोर १५०-१५५ किलोमीटरपर्यंत जातो. अशावेळी सराईत गिर्यारोहकांनाही उतरण्याची परवानगी आम्ही देत नाही. त्या क्षणापासून वाऱ्याची अशी काही धास्ती बसली की पुढे कुठे उतरायलाही भीती वाटू लागली.
साल्टो ग्रेड वॉटर फॉल हा निसर्गसुंदर स्पॉट होता. तेव्हा वाऱ्याचा जोरही थोडा कमी झाला होता. चार-पाच पर्यटकांना घेऊन गाईड स्पॉट दाखवण्यासाठी गेला. येताना आम्ही पाहिले की एका जपानी व एका जर्मन मुलीला चार-पाच हट्टेकट्टे पुरुष अक्षरशः आपल्या कवेत पकडून घेऊन येत होते. बसमध्ये आले तेव्हा त्या दोघीही थरथरत होत्या. सर्वांनी पकडून धरले म्हणून…. नाहीतर त्या दोघीही धबधब्याच्या दिशेनेच उडाल्या होत्या ! सारेच भयंकर ! एका ठिकाणी आमच्या शेजारीच ६० सीटर मोठी बस उभी होती. वाऱ्यामुळे ती एवढी मोठी पूर्ण भरलेली बसही अक्षरशः गदागदा हलत होती. इथे वाऱ्याचा एकदम अंदाज येत नाही. त्याचा वेग क्षणात वाढतो. निसर्गाचं रौद्ररूप किती भयंकर असतं ते इथे पाहायला व प्रत्यक्ष अनुभवायला मिळालं….
दुपारच्या जेवणाच्या वेळेस पार्कच्या अधिकाऱ्यांनी आणखी माहिती दिली. हे दक्षिण अमेरिकेतील एक अत्यंत उत्कृष्ट पार्क समजलं जातं. त्याची मोठी काळजी घेतली जाते व पर्यटकांकडूनही तशीच अपेक्षा असते. २००५ मध्ये एका गिर्यारोहकाने सोसाट्याचा वारा वाहत असताना देखील छोटा स्टोव्ह पेटवला व त्यात दहा टक्के पार्क जळून खाक झालं. २०११ मध्ये काही पर्यटक बेकायदेशीर गिर्यारोहण करत होते. ते स्वयंपाक करत असताना गवताने पेट घेतला. आग वणव्यासारखी पसरली व १६,२०० हेक्टर जंगल आगीच्या भक्षस्थानी पडलं. इथे वाऱ्याचा जोर फार असतो. त्यामुळे आग आटोक्यात येणं मोठं मुश्किल. दरवर्षी १ लाख २० हजार पर्यटक या पार्कला भेट देतात. तेव्हा त्यापैकी तुम्ही एक आहात व तुम्हाला परत या पार्कमध्ये यायचे आहे याचे भान ठेवून वागा, असे आवाहन पार्क रेंजर्सकडून करण्यात येतं.
पॅटेगोनियाच्या भटकंतीत पुढेही या सुसाट वाऱ्याचा महाभयानक अनुभव वेळोवेळी घ्यावा लागला. बाटीलोचे जवळच सेरो कॅथेड्रल स्की जंप हे गिर्यारोहकांसाठी अत्यंत लोकप्रिय ठिकाण. तिथून अँडीज पर्वतराजी, बार्लिओचे शटल व न्यूवेल हुपी लेक यांचे अत्यंत विहंगम दृश्य दिसले, म्हणून तेथे जाण्याचे ठरवले. तो स्पॉट २१०० मीटर (सुमारे साडेसहा हजार फूट) उंचीवर असून तेथे जाण्यासाठी चेअरलिफ्टची सोय होती. आम्हाला वाटले ती साध्या लिफ्टसारखी चार भिंती असलेली वगैरे असेल म्हणून तसे तिकीट काढले. पण बेस सेंटरवर गेलो व लिफ्ट पहिले तर ती चक्क उघडी होती.
एकही भिंत नाही. तिची रचनाही मोठी विचित्र वाटली. सीटच्या समोर हात पकडण्यासाठी खाली पाय ठेवण्याकरता व मागे टेकण्यासाठी केवळ एकेक दांडा व बाकी सर्व उघडे. विशेष म्हणजे त्यात बसल्यानंतर कमरेला बांधण्यासाठी बेल्टचीही व्यवस्था नव्हती. या भागातही तुफान वेगाने वारे वाहतात आणि आपल्याकडे फक्त हाताने पकडायचा दांडा … बाकी काहीही आधार नाही. चौकशी करता असे सांगण्यात आले की इथे येणाऱ्या बहुसंख्य पर्यटकांना, गिर्यारोहकांना अशाच धाडसी पद्धतीने उंचावर जाण्याची इच्छा असते. वर जाताना तेवढा त्रास झाला नाही. पण साडेसहा हजार फुटांवरून परतताना मात्र चांगलीच पाचावर धारण बसली. लिफ्टच्या लांबलचक चेनमध्ये आम्ही केवळ दोघेचजण होतो. वारे पन्नास- साठ किलोमीटर वेगाने वाहत असल्याचा फलकच दिसत होता. लिफ्ट सुरू झाली. खाली पाहावत नव्हते. त्यातच भुरभुर हिमवृष्टी सुरू झाली. लिफ्ट अशी उघडी असेल याची कल्पनाच नसल्याने आम्ही हातमोजे घेतले नव्हते. समोरच्या थंडगार दांड्याला हात धरून ठेवणे मुश्किल झाले.
सुदैवाने अंगात गरम कपडे होते पण वारा आणि बर्फाचा मारा यांनी चांगलेच हैराण केले. त्यात लिफ्टची माळ गदागदा हलायची व मधूनमधून थांबायची. चढताना पंधरा मिनिटे लागली पण उतरायला अर्धा तासापेक्षा अधिक सराईत गिऱ्हाईकांनी ही लिफ्ट खूप एन्जॉय केली असेल पण मला व जयंतीला कधी एकदा बेसला येतो असे झाले होते. बेस्ट सेंटरवर लिफ्ट थांबली आणि आम्ही अक्षरशः सुटकेचा निश्वास सोडला.
खाली आलो आणि तेथील कॅफेटेरियात एक तरुण स्विस जोडपे भेटले. ते उणे १२, उणे १३ तापमानात शंभर किलोमीटर वेगाने वारे व हिमवृष्टी या वातावरणात इथेच २३०० मीटर उंचीवर तंबूत चार दिवस राहून परतले होते. तिथेच एक तिशीतील स्त्री भेटली. ताहिती बेटावर राहणारी ही महिला तीन वर्षाच्या आपल्या मुलीला घेऊन गेले सहा महिने दक्षिण अमेरिकेत फिरत होती. तिचा विक्रम म्हणजे या मुलीला पाठीवर घेऊन ती २१०० मीटरपैकी अर्धे अंतर पायी चढून गेली! त्या सर्वांना सलामच करावयास हवा!
इये मराठीचिये नगरी
मराठी साहित्य, संस्कृती, समाज आणि विचारांचे दर्जेदार लेख वाचण्यासाठी आमचे फेसबुक पेज फॉलो करा.
👍 Facebook Page Follow करा
