तैसा संसारु जया गांवा । गेला सांता पांडवा ।
होऊनि ठाके आघवा । मोक्षाचाचि ।। १९८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय ८ वा
ओवीचा अर्थ – अर्जुना , त्याप्रमाणे ज्या परमार्थस्वरूपी मुक्कामाला हा दुःखरुप, देहबुद्ध्यादिसंघातरुपी संसार पोंचला असता, तो संसार सर्व बाजूंनी मोक्षच दुःखशून्य व सुखरुप असा होऊन राहातो.
ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन आध्यात्मिक अनुभव व्यक्त करणारी आहे. संत परंपरेत संसार आणि मोक्ष यांच्यातील भेद कसा मिटतो, याचे सुंदर चित्र या ओवीत उभे राहते. येथे “गाव” किंवा “मुक्काम” हा शब्द साधा भौगोलिक अर्थाने नसून परमार्थाची अवस्था सूचित करणारा आहे. मनुष्य जीवन जगताना जो संसार अनुभवतो तो केवळ बाह्य घटना, नाती, कर्तव्ये आणि देहाभिमान यांचा गुंता नसतो; तो मनाच्या दृष्टिकोनावर अवलंबून असतो. म्हणूनच ज्ञानदेव सांगतात की जेव्हा हा संसार परमार्थरूपी ठिकाणी पोहोचतो, तेव्हा त्याचे स्वरूपच बदलून जाते.
सामान्यतः माणूस संसाराला दुःखाचे मूळ मानतो. जन्म, मृत्यू, अपेक्षा, अपयश, मोह, अहंकार, स्पर्धा – या सगळ्या गोष्टींमुळे संसार जणू बंधन वाटतो. पण संतांचा दृष्टिकोन वेगळा आहे. त्यांच्या अनुभवात संसार नाकारण्याची गोष्ट नसते; उलट त्याच संसाराचे रूपांतर होते. ज्या क्षणी मनाला सत्याची जाणीव होते, त्या क्षणी जगाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. देह, संबंध, घटना यांचा भार वाटेनासा होतो.
ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की जसा एखादा प्रवासी थकून-भागून एखाद्या शांत गावात पोहोचतो, तसा हा संसारही परमार्थाच्या गावात पोहोचतो. त्या ठिकाणी गेल्यावर त्याचे आधीचे स्वरूप राहत नाही. ज्या गोष्टी दुःख देत होत्या त्या निरर्थक ठरतात. अहंकार विरघळतो, अपेक्षा निवतात आणि मनाला एक गूढ शांतता लाभते. त्या शांततेत संसाराचे रूप मोक्षासारखेच होते.
येथे एक अत्यंत महत्त्वाचा विचार दडलेला आहे. मोक्ष म्हणजे कुठेतरी दुसऱ्या जगात जाणे नव्हे. तो अनुभव मनाच्या परिवर्तनात आहे. जेव्हा मनाला आत्मस्वरूपाची जाणीव होते तेव्हा जग बदलत नाही, पण जगाकडे पाहणारा बदलतो. परिणामी दुःखाची पकड सुटते. जिथे आधी बंधन वाटत होते तिथेच आता स्वातंत्र्य जाणवते.
संत ज्ञानेश्वरांचा अध्यात्म हा जीवनविरोधी नाही. ते संसार टाकून पळून जाण्याचा मार्ग सांगत नाहीत. उलट जीवनाच्या मध्यभागी राहून अंतर्मन शुद्ध करण्याचा मार्ग दाखवतात. जेव्हा मन परमसत्याशी एकरूप होते तेव्हा संसार आणि मोक्ष यांच्यातील भिंत कोसळते. तेव्हा प्रत्येक क्षण, प्रत्येक कृती आणि प्रत्येक अनुभव हा मुक्तीचा अनुभव बनतो.
ही ओवी आपल्याला सांगते की दुःखाचे मूळ बाहेर नसून आपल्या दृष्टिकोनात आहे. मन अज्ञानाने व्यापलेले असेल तर सुखातही अस्वस्थता असते; पण मनाला ज्ञानाचा प्रकाश मिळाला की दुःखातही शांतता सापडते. म्हणून ज्ञानेश्वरांनी संसाराला दोष दिला नाही, तर त्याचे रूपांतर दाखवले.
शेवटी या ओवीचा गाभा असा की परमार्थाचा अनुभव हा जग सोडून मिळत नाही, तर जग समजून घेतल्यावर मिळतो. जेव्हा मनाला आत्मज्ञानाचा स्पर्श होतो तेव्हा संसारही मोक्षस्वरूप होतो. जिथे दुःखाचा अंत होतो आणि शाश्वत समाधान प्राप्त होते, तिथेच खरा मुक्काम आहे — आणि तो आपल्या आतच आहे.
संत ज्ञानेश्वर यांनी रचलेल्या ज्ञानेश्वरीमध्ये संसार आणि मोक्ष यांचे नाते अत्यंत सूक्ष्मतेने ही ओवी उलगडलेले दिसते. या ओवीकडे पाहताना तीन भिन्न पण एकमेकांना पूरक असे दृष्टिकोन दिसतात – तत्त्वज्ञानाचा, भक्तीचा आणि अद्वैताचा.
प्रथम तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिले तर या ओवीत माणसाच्या अनुभूतीचा बदल दाखविला आहे. सामान्यतः माणूस संसाराला दुःखाचे मूळ समजतो. जन्म, मृत्यू, नाती, अपेक्षा, स्पर्धा, अपयश या सगळ्या गोष्टींमुळे जीवन जड वाटते. देहबुद्धीमुळे ‘मी’ आणि ‘माझे’ यांची जाणीव प्रबळ होते. या भावनेतूनच दुःख निर्माण होते. पण जेव्हा मनाला परमार्थाचा स्पर्श होतो, तेव्हा ही देहाधिष्ठित दृष्टी कमी होत जाते. ज्ञानेश्वर सांगतात की ज्या ठिकाणी आत्मसत्याची अनुभूती मिळते, तिथे संसाराची व्याख्या बदलते. तोच संसार जो आधी बंधन वाटत होता, तोच आता मुक्तीचा मार्ग ठरतो. कारण त्याच अनुभवांतून मन परिपक्व होते. त्यामुळे संसार मोक्षात परिवर्तित होतो.
भक्तीच्या दृष्टीने या ओवीचा अर्थ अधिक भावपूर्ण वाटतो. भक्तासाठी जगातील प्रत्येक घटना ही ईश्वराच्या इच्छेचा भाग असते. जे काही घडते ते परमेश्वराच्या अधीन आहे, अशी जाणीव मनात दृढ झाली की तक्रार कमी होते आणि स्वीकार वाढतो. त्या अवस्थेत संसार ओझे वाटत नाही. भक्ताला प्रत्येक क्षणात देवाची उपस्थिती जाणवते. घर, कुटुंब, कर्तव्ये, श्रम – हे सर्व ईश्वरसेवा बनते. अशा भावनेत दुःखाची धार बोथट होते. कारण मनात विरोध नसतो. ज्ञानेश्वरांच्या भाषेत सांगायचे तर संसार ज्या ‘गावाला’ पोहोचतो तो म्हणजे देवाची जाणीव. त्या जाणीवेने संसार मोक्षरूप होतो.
अद्वैताच्या दृष्टीने पाहिले तर या ओवीचा अर्थ अजून गहन आहे. अद्वैत सांगते की वास्तवात दोन वेगवेगळ्या गोष्टी नाहीत – संसार आणि ब्रह्म हे भिन्न नाहीत. अज्ञानामुळे आपण भेद अनुभवतो. जसे अंधारात दोरी साप वाटते तसेच जग वेगळे आणि बंधनकारक वाटते. पण ज्ञानाचा प्रकाश पडला की भेद नाहीसा होतो. तेव्हा कळते की सर्वत्र एकच चैतन्य आहे. त्या अवस्थेत संसार टाकून द्यायची गरज उरत नाही, कारण तो आधीपासूनच ब्रह्मस्वरूप आहे. म्हणून ज्ञानेश्वर म्हणतात की संसार त्या परमार्थाच्या मुक्कामाला पोहोचला की तो सर्व बाजूंनी मोक्षच बनतो.
या ओवीतील “गाव” हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. प्रवासात एखादे सुरक्षित ठिकाण गाठल्यावर प्रवाशाची धडपड थांबते, तसा हा आध्यात्मिक अनुभव आहे. मनाची धावपळ थांबते, तुलना थांबते, असंतोष निवतो. माणूस बाहेर सुख शोधणे सोडून अंतर्मनात स्थिर होतो. त्या स्थिरतेत जग बदलत नाही, पण जगण्याची पद्धत बदलते.
संत परंपरेचा एक वैशिष्ट्यपूर्ण विचार येथे दिसतो. ते संसाराला नाकारत नाहीत. ते सांगतात की अज्ञानामुळेच तो त्रासदायक वाटतो. ज्ञानाने त्याचे स्वरूप उजळते. म्हणून संतांच्या जीवनात आपण पाहतो की ते लोकांमध्ये राहतात, काम करतात, समाजाशी जोडलेले असतात; तरीही त्यांचे मन मुक्त असते.
ही ओवी माणसाला एक मोठी दिशा देते. मुक्ती ही दूरवर नसून आपल्या अनुभवाच्या परिवर्तनात आहे. मन शुद्ध झाले, अहंकार निवळला आणि आत्मस्वरूपाची जाणीव झाली की जीवनाचे रूपांतर होते. त्याच संसारात राहून माणूस मुक्त होऊ शकतो.
यामुळे ज्ञानेश्वरांचा संदेश अत्यंत आशावादी आहे. तो जीवनापासून दूर जाणारा नाही, तर जीवनाला अधिक अर्थ देणारा आहे. ज्या क्षणी मनाला सत्याची ओळख पटते, त्या क्षणी जगाचे ओझे हलके होते. तेव्हा संसार हा बंधन न राहता मुक्तीचा दरवाजा ठरतो.
