ज्ञानदेवांच्या दृष्टीने ब्रह्मभाव म्हणजे…

मग भलतेथ भलतेव्हां । देहबंधु असो अथवा जावा ।
परि अबंधा नित्य ब्रह्मभावा । विघड नाहीं ।। २५७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय ८ वा

ओवीचा अर्थ – मग वाटेल तेथे वाटेल तेव्हा देहाचा पाश असो अथवा जावो, परंतु बंधरहित अखंड ब्रह्मस्थितींत बिघाड येणार नाही.

ही ओवी संत ज्ञानेश्वर यांच्या अद्वैतानुभवाची परिपक्व घोषणा आहे. तिच्यात जीवन-मृत्यू, देह-अदेह, बंध-मोक्ष या सर्व द्वैतांना ओलांडून जाणारी एक निर्विकार, निश्चल आणि अखंड अशी ब्रह्मस्थिती प्रकट होते. ‘भलतेथ भलतेव्हां’— म्हणजे कोणत्याही स्थळी, कोणत्याही वेळी; ‘देहबंधु असो अथवा जावा’— म्हणजे देहाचा पाश असो किंवा तो सुटून जावो; तरी ‘अबन्धा नित्य ब्रह्मभावा विघड नाही’— बंधनरहित, अखंड ब्रह्मभावात काहीही विघात होत नाही.

ही ओवी केवळ तत्त्वज्ञान सांगत नाही; ती अनुभूतीचा निश्चय देते. आपण सामान्यतः देहाशी स्वतःला घट्ट जोडून घेतो. जन्म झाला म्हणून ‘मी आहे’ असे वाटते आणि मृत्यू आला तर ‘मी नाही’ असे भासते. पण ज्ञानदेव सांगतात की ‘मी’ ही देहापुरती मर्यादित संकल्पना नसून ती नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त अशी चैतन्यस्वरूप आहे. देह हा त्या चैतन्याचा एक आविष्कार, एक वस्त्र, एक आवरण आहे. वस्त्र बदलले म्हणून अंगावरची व्यक्ती बदलत नाही; तसेच देहाचा संबंध आला-गेला म्हणून आत्मस्वरूपात काहीही फरक पडत नाही.

अध्याय आठव्यात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म, अधिभूत, अधिदैव यांचे विवेचन करतात. जीवनाच्या अंतिम क्षणी ज्याचे स्मरण होते, त्या तत्त्वाशी जीव एकरूप होतो, असे ते सांगतात. याच संदर्भात ज्ञानेश्वरांनी ही ओवी मांडली आहे. येथे ते अंतिम सत्याचा निश्चय करून देतात— जो स्वतःच्या स्वरूपाशी एकरूप झाला आहे, त्याच्यासाठी देहाचा संबंध गौण ठरतो.

‘देहबंधु असो अथवा जावा’ या वाक्यात जीवन आणि मृत्यू या दोन्ही अवस्थांचा समावेश आहे. जिवंत असताना देहाच्या माध्यमातून आपण व्यवहार करतो, सुख-दुःख अनुभवतो, नाती जोडतो. पण ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, तो या सर्व अनुभवांचा साक्षी असतो. त्याच्यासाठी देह म्हणजे एक साधन; त्याच्या मूळ अस्तित्वाचा आधार नव्हे. त्यामुळे देह असताना तो जगतो, कार्य करतो, पण अंतःकरणात अलिप्त राहतो. आणि देह गेल्यावरही त्याच्या आत्मस्वरूपाला काही बाधा येत नाही, कारण ते स्वरूप जन्म-मरणाच्या पलीकडे आहे.

‘अबन्धा नित्य ब्रह्मभावा’ हा शब्दप्रयोग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. ‘अबन्ध’ म्हणजे ज्याला बंधन नाही. आपण स्वतःला कर्माच्या, वासनांच्या, देहाच्या, समाजाच्या बंधनात अडकलेले समजतो. पण आत्मस्वरूपाला कधीही बंधन लागत नाही. आकाशाला दोरीने बांधता येत नाही; तसेच चैतन्याला कर्माच्या गाठींनी जखडता येत नाही. बंधन हे देहाभिमानातून निर्माण झालेले भासमान सत्य आहे. जेव्हा हा देहाभिमान निवळतो, तेव्हा ‘मी’ हा शुद्ध साक्षीभाव उरतो. हाच ब्रह्मभाव.

ज्ञानदेवांच्या दृष्टीने ब्रह्मभाव म्हणजे सर्वत्र एकाच चैतन्याची अनुभूती. नदी, पर्वत, वृक्ष, प्राणी, मानव— सर्वत्र तेच एक तत्त्व कार्यरत आहे. जसे समुद्रात असंख्य लाटा उठतात, तुटतात, पण समुद्राची अखंडता ढळत नाही; तसेच असंख्य देह येतात-जाता, पण ब्रह्मस्वरूप नित्य आहे. लाटेला तिची स्वतंत्र ओळख वाटली तरी ती समुद्रापासून वेगळी नसते. त्याचप्रमाणे जीवाला त्याचे वेगळेपण भासले तरी तो ब्रह्मापासून कधीच वेगळा नसतो.

‘विघड नाही’— या दोन शब्दांत एक अद्वैतनिश्चय सामावलेला आहे. विघात म्हणजे बदल, खंड, अस्थिरता. पण ब्रह्मभाव हा काल, देश, वस्तू यांच्या पलीकडे असल्याने त्याला विघात लागू शकत नाही. काल बदलतो, परिस्थिती बदलते, देह वृद्ध होतो, विचार बदलतात; पण जे या सर्व बदलांना साक्षी आहे, ते अपरिवर्तनीय आहे. त्या साक्षीस्वरूपात स्थिर झालेला ज्ञानी सुख-दुःखाच्या लाटांनी हलत नाही.

या ओवीतून एक व्यावहारिक संदेशही मिळतो. जीवनात अनेक प्रसंग येतात— यश-अपयश, लाभ-हानी, संग-वियोग. प्रत्येक प्रसंग आपल्याला हलवून टाकतो, कारण आपण त्यात स्वतःला गुंतवून घेतो. पण जर अंतर्मनात ‘मी नित्य ब्रह्मस्वरूप आहे’ हा भाव जागा झाला, तर बाह्य बदलांचा परिणाम अल्प होतो. हे पलायन नाही; उलट अधिक सजगतेने जगण्याची शक्ती आहे. कारण जेव्हा भीती नाहीशी होते, तेव्हा कृती अधिक निःस्वार्थ होते.

मृत्यूची भीती ही मानवाच्या मनातील सर्वात मोठी भीती. पण ज्ञानेश्वर म्हणतात— देह जावो अथवा राहो, आत्मस्वरूप अबाधित आहे. ही जाणीव केवळ तात्त्विक विचार नसून साधनेतून येणारी अनुभूती आहे. नामस्मरण, ध्यान, सत्संग, आत्मचिंतन यांच्या माध्यमातून मन शुद्ध होत जाते. देहाभिमानाचे आवरण विरळ होते. आणि एक क्षणी ‘मी कोण?’ या प्रश्नाचे उत्तर अनुभवातून मिळते— ‘मी देह नाही, मन नाही; मी शुद्ध चैतन्य आहे.’

हीच स्थिती ‘जीवन्मुक्ती’ची आहे. देह असताना मुक्त. देह गेला तरी मुक्त. मुक्ती ही कुठेतरी मिळवायची वस्तू नसून आपल्या स्वरूपाचीच ओळख आहे. जसे सूर्य ढगांमुळे झाकला जातो, पण त्याचे अस्तित्व नष्ट होत नाही; तसेच अज्ञानरूपी ढग दूर झाले की आत्मस्वरूप तेजस्वीपणे प्रकट होते.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीत अद्वैत वेदांताचा गाभा साध्या, सहज भाषेत उतरलेला आहे. ती आपल्याला सांगते की जीवनाच्या प्रत्येक क्षणी आपण ब्रह्मस्वरूप आहोत. देह हा प्रवासातील एक टप्पा आहे; अंतिम सत्य नव्हे. त्यामुळे देहाची काळजी घ्यावी, पण त्याच्याशी अतिरेकी आसक्ती ठेवू नये. संबंध जपावेत, पण त्यांत अडकू नये. कर्म करावे, पण त्याचे फळ स्वतःशी जोडू नये.

शेवटी, या ओवीचा सार असा— ‘मी’ ही संकल्पना देहापुरती मर्यादित ठेवली तर भय, दुःख, अस्थिरता अपरिहार्य आहेत. पण ‘मी’ हा नित्य, अबाधित, सर्वव्यापी ब्रह्मभाव आहे, अशी जाणीव झाली की जीवन-मृत्यूचा खेळ शांतपणे पाहता येतो. तेव्हा कुठेही, कधीही, कोणत्याही अवस्थेत— अंतःकरणातील शांतता ढळत नाही.