ज्ञानदेव सांगतात की, काहीही ‘आपोआप’ घडत नाही. प्रत्येक गोष्टीमागे एक कारण असते, एक विचार असतो, एक नियोजन असते. जशी मडकी आपोआप जमिनीतून बाहेर येत नाहीत, तशीच सृष्टीही कोणत्याही कारणाशिवाय निर्माण झालेली नाही.
एऱ्हवीं तरी भूमीआंतूनि स्वयंभ । काय घडेयागाडगेयांचे निघती कोंभ ।
परि ते कुलालमतीचे गर्भ । उमटले की ।। ७४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – सहज विचार करून पाहिलें तर, घागरी व मडकी यांचे आकार आपोआप जमिनीतून निघतात काय ? तर नाही. परंतु त्या घागरी व मडकी हे कुंभाराच्या बुद्धीच्या कल्पनेचेच आकार उमटले आहेत.
ज्ञानेश्वरीच्या नवव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म, पण तितकीच गहन तत्त्वज्ञान उलगडून दाखवणारी आहे. संत ज्ञानेश्वर आपल्या सहज, ग्रामीण प्रतिमांमधून अद्वैत तत्त्वज्ञानाची उंची साधतात. ही त्यांची शैली या ओवीतही प्रत्ययास येते. या ओवीत ते अत्यंत सोप्या उदाहरणातून सृष्टीच्या निर्मितीचा गूढ अर्थ उलगडतात. आपण पाहतो ती मडकी, घागरी, भांडी या सर्व वस्तू जमिन अर्थात मातीपासूनच तयार होतात. पण त्या मातीच्या कुशीतून त्या आपोआप, कोणत्याही विचाराशिवाय, आकार घेऊन बाहेर येतात का ? हा प्रश्न ज्ञानदेव उपस्थित करतात. आणि लगेचच ते स्पष्ट करतात की, तसे नाही. त्या सर्व वस्तू म्हणजे कुंभाराच्या मनात आधी निर्माण झालेल्या कल्पनेचे साकार रूप आहे.
ही ओवी आपल्याला एक मूलभूत सत्य सांगते की जगातील प्रत्येक निर्मिती ही केवळ पदार्थाच्या अस्तित्वावर अवलंबून नसून, त्या मागे असणाऱ्या चेतनेच्या, बुद्धीच्या आणि संकल्पाच्या शक्तीवर आधारित असते. जशी माती ही मूळ आहे, पण त्या मातीला आकार देणारा कुंभार हा तिचा निर्माता आहे; तशीच ही सृष्टीही एकट्या प्रकृतीने तयार झालेली नसून, त्या मागे एक परम चेतना, एक ईश्वरतत्त्व कार्यरत आहे.
ज्ञानेश्वरांनी येथे ‘कुलाल’ म्हणजे कुंभार, आणि ‘कुलालमति’ म्हणजे त्याची बुद्धी किंवा कल्पनाशक्ती, हा शब्दप्रयोग वापरला आहे. हा शब्दप्रयोग अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. कारण मडकी तयार करताना कुंभार फक्त हाताने माती मळत नाही; तो आधी आपल्या मनात त्या मडक्याचा आकार, त्याची उपयोगिता, त्याचे सौंदर्य याची कल्पना करतो. त्या कल्पनेचा गर्भ त्याच्या मनात तयार होतो आणि नंतर तो प्रत्यक्षात उतरतो. म्हणूनच ज्ञानदेव म्हणतात की, घागरी व मडकी ही “कुलालमतीचे गर्भ” आहेत—म्हणजे कुंभाराच्या मनात जन्मलेली कल्पना.
यातून एक अत्यंत सूक्ष्म तत्त्वज्ञान स्पष्ट होते. सृष्टी ही केवळ भौतिक घटकांचा योग नाही, तर ती चेतनेच्या संकल्पातून साकार झालेली आहे. हीच कल्पना वेदांतात “ईश्वर संकल्प” म्हणून मांडली जाते. जसा कुंभार आपल्या मनातील कल्पनेनुसार मातीला आकार देतो, तसा ईश्वर आपल्या संकल्पानुसार या विश्वाला आकार देतो. त्यामुळे विश्वातील प्रत्येक गोष्ट ही केवळ निसर्गाचा परिणाम नसून, ती एका उच्च चेतनेच्या कार्याचा भाग आहे.
या ओवीतून ज्ञानेश्वर एक महत्त्वाचा भ्रम दूर करतात. तो म्हणजे ‘स्वयंसिद्ध’ किंवा ‘आपोआप घडणाऱ्या गोष्टींचा’. अनेकदा आपण म्हणतो की, हे असेच झाले, आपोआप घडले. पण ज्ञानदेव सांगतात की, काहीही ‘आपोआप’ घडत नाही. प्रत्येक गोष्टीमागे एक कारण असते, एक विचार असतो, एक नियोजन असते. जशी मडकी आपोआप जमिनीतून बाहेर येत नाहीत, तशीच सृष्टीही कोणत्याही कारणाशिवाय निर्माण झालेली नाही.
याच विचाराला पुढे नेताना आपण मानवी जीवनाकडे पाहिले, तर हा संदेश अधिक स्पष्ट होतो. आपल्या आयुष्यात जे काही घडते, ते केवळ योगायोग नसतो. आपल्या विचारांचा, कृतींचा आणि संकल्पांचा त्यावर परिणाम असतो. आपण जसे विचार करतो, जसे ठरवतो, तशीच आपली कृती घडते आणि त्यातूनच आपले जीवन आकार घेत असते. म्हणजेच आपण प्रत्येकजण आपल्या जीवनाचा ‘कुलाल’ आहोत आणि आपले विचार म्हणजे ‘कुलालमति’ आहे.
या ओवीतून एक आणखी सुंदर अर्थ उलगडतो, तो म्हणजे ‘रूप आणि मूळ यांचा संबंध’. मडके हे मातीपासून बनते, पण मडके म्हणजे माती नाही; त्याला एक स्वतंत्र रूप असते. पण त्या रूपामागे मातीचे अस्तित्व कायम असते. त्याचप्रमाणे या सृष्टीतील सर्व रूपे ही परम तत्त्वापासून निर्माण झालेली आहेत, पण त्यांना स्वतंत्र अस्तित्व वाटते. हीच ‘माया’ आहे, जी आपल्याला मूळ तत्त्व विसरायला लावते.
ज्ञानेश्वर या ओवीतून आपल्याला सांगतात की, आपण केवळ बाह्य रूपांवर अडकून न राहता, त्या रूपामागील मूळ तत्त्व समजून घ्यावे. जसे मडके पाहताना आपण त्यामागील मातीचा विचार करतो, तसेच या जगातील प्रत्येक गोष्टीत आपण त्या परम तत्त्वाचा शोध घ्यावा. हीच खरी अध्यात्माची दिशा आहे. या उदाहरणात एक अत्यंत सुंदर काव्यात्मकता आहे. ग्रामीण जीवनातील साधे, रोजच्या वापरातील मडके आणि कुंभार—या प्रतिमा वापरून ज्ञानदेवांनी अत्यंत उच्च तत्त्वज्ञान मांडले आहे. हीच त्यांच्या लेखनाची वैशिष्ट्ये आहेत—ते गुंतागुंतीच्या विचारांना अत्यंत सोप्या आणि जिवंत उदाहरणांतून व्यक्त करतात.
या ओवीचा एक व्यावहारिक अर्थही आहे. आजच्या युगात आपण अनेकदा परिणामांवर लक्ष केंद्रित करतो, पण त्या परिणामांच्या मागील विचारप्रक्रियेचा विचार करत नाही. ही ओवी आपल्याला सांगते की, प्रत्येक परिणामाच्या मागे एक ‘कुलालमति’ असते. एक विचार, एक कल्पना. त्यामुळे आपण जर आपले विचार शुद्ध, सकारात्मक आणि सर्जनशील ठेवले, तर त्यातून निर्माण होणारे परिणामही तस्सेच सुंदर आणि अर्थपूर्ण असतील.
याच संदर्भात ‘सर्जनशीलता’ हा शब्दही महत्त्वाचा ठरतो. सर्जनशीलता म्हणजे केवळ काहीतरी नवीन निर्माण करणे नाही, तर ती एक अंतर्मनातील प्रक्रिया आहे. कुंभार जसा मातीला आकार देतो, तसा प्रत्येक सर्जक आपल्या विचारांना रूप देतो. ही प्रक्रिया बाह्य नसून अंतर्मुख आहे. त्यामुळे ज्ञानेश्वरांचा हा संदेश केवळ आध्यात्मिकच नाही, तर सर्जनशील जीवनासाठीही मार्गदर्शक आहे.
या ओवीतून ‘कर्तृत्व’ आणि ‘अहंकार’ यांच्यातील संबंधही सूचित होतो. मडके तयार झाले की, आपण म्हणतो की, हे कुंभाराने बनवले. पण कुंभारही त्या मातीवर आणि त्याच्या कौशल्यावर अवलंबून असतो. त्याचप्रमाणे माणूसही आपल्या कर्तृत्वाचा अभिमान बाळगतो, पण त्या कर्तृत्वामागे अनेक घटक कार्यरत असतात. त्यामुळे या ओवीतून एक नम्रतेचा संदेशही मिळतो. आपण कर्ते असलो तरी, आपण सर्वस्वी स्वतंत्र नाही.
ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीचा विचार करताना आपण ‘संकल्पशक्ती’ या संकल्पनेवरही विचार करू शकतो. संकल्पशक्ती म्हणजे आपल्या मनात निर्माण होणारी ती शक्ती जी आपल्याला कृतीकडे नेते. कुंभाराच्या मनात मडक्याचा संकल्प झाला, म्हणूनच ते मडके तयार झाले. त्याचप्रमाणे आपल्या जीवनातही संकल्पशक्ती अत्यंत महत्त्वाची आहे. योग्य संकल्प केल्यास आपण आपल्या जीवनाला इच्छित दिशा देऊ शकतो.
ही ओवी आपल्याला अंतर्मुख करते. ती आपल्याला विचार करायला लावते की, आपण जे पाहतो तेच अंतिम सत्य आहे का? की त्या मागे काही अधिक खोल, अधिक सूक्ष्म सत्य दडलेले आहे? ज्ञानेश्वरांचे उत्तर स्पष्ट आहे—बाह्य रूपांपलीकडे जाऊन आपण त्या मूळ तत्त्वाचा शोध घ्यायला हवा. अशा प्रकारे, या छोट्याशा ओवीत ज्ञानेश्वरांनी सृष्टीची निर्मिती, चेतनेचे महत्त्व, संकल्पशक्ती, माया, आणि आत्मज्ञान यांसारख्या अनेक गहन विषयांना स्पर्श केला आहे. ही ओवी केवळ एक उदाहरण नाही, तर ती एक दृष्टी आहे. जगाकडे पाहण्याची, समजून घेण्याची, आणि अनुभवण्याची.
शेवटी, या ओवीचा सार असा सांगता येईल की, जसे मडके हे केवळ मातीचे रूप नसून, कुंभाराच्या मनातील कल्पनेचे साकार रूप आहे, तसेच हे विश्वही केवळ पदार्थांचे समूह नसून, एका परम चेतनेच्या संकल्पाचे साकार रूप आहे. आणि आपण त्या सृष्टीचा एक भाग असल्यामुळे, आपल्या आतही तीच चेतना, तीच सर्जनशीलता, आणि तीच दिव्यता दडलेली आहे. त्या दिव्यतेचा शोध घेणे, ती अनुभवणे हीच या ओवीची खरी प्रेरणा आहे.
