ते प्रवीण तेथ भले । आणि योगसमृद्धी आथिले ।
म्हणोनि आपणपां तिही केलें । आत्महवन ।। १४४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – ते त्या कामीं चांगलें प्रवीण असतात व योगसमृद्धीनें संपन्न असतात. म्हणून ते आपलें आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीं जीवबुद्धीचें हवन करतात.
ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायाच्या निरूपणात लिहिली आहे. हा अध्याय “ज्ञानकर्मसंन्यास योग” म्हणून ओळखला जातो. या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज आत्महवनाच्या संकल्पनेचा सांगोपांग विचार करत आहेत.
“ते प्रवीण तेथ भले ।”
जे योगमार्गात प्रवीण आहेत, अनुभवी आहेत, तेथे (योगमार्गात) ते अत्युत्कृष्ट ठरतात. त्यांना आत्मस्वरूपाचे साक्षात्कार झालेले असते. अशा ज्ञानी लोकांनी आपल्या आत्मज्ञानाच्या बलावर स्वतःचा उत्कर्ष साधलेला असतो.
“आणि योगसमृद्धी आथिले ।”
अशा ज्ञानी साधकांनी योगसंपन्नता प्राप्त केलेली असते. “योगसमृद्धी” म्हणजे आत्मज्ञान, समाधी, आत्मबोध, आणि ईश्वराशी एकरूप होण्याची स्थिती. ते आत्मज्ञानाच्या उच्चतम शिखरावर पोहोचलेले असतात.
“म्हणोनि आपणपां तिही केलें । आत्महवन ।।”
अशा योगसंपन्न ज्ञानी साधकांनी स्वतःच स्वतःला आत्महवन करून समर्पित केले आहे. “आत्महवन” म्हणजे आपल्या अहंकाराचे, स्वार्थाचे, आणि इंद्रियांच्या आसक्तीचे पूर्णतः त्याग करून परमात्म्यात विलीन होणे. जसे यज्ञात तूप किंवा आहुती अर्पण केली जाते, तसेच स्वतःच्या सर्व वासनांचा त्याग करून, संपूर्ण मन, बुद्धी आणि आत्मा ईश्वराला अर्पण करणे म्हणजे आत्महवन होय.
तात्त्विक व तत्त्वज्ञानात्मक अर्थ
या ओवीत संत ज्ञानेश्वर योगमार्गाच्या परमोच्च स्थितीचे वर्णन करत आहेत. येथे “आत्महवन” ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची आहे. आत्महवन म्हणजे अहंकाराचे उच्चाटन आणि परब्रह्माशी एकरूपता. हे हवन कोणत्याही बाह्य अग्नीत नव्हे, तर आपल्या आत्मस्वरूपात केले जाते.
भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, वेदांत सांगितलेल्या विविध प्रकारच्या यज्ञांमध्ये “ज्ञानयज्ञ” सर्वश्रेष्ठ आहे. ज्ञानयज्ञ म्हणजे आपले सर्व भाव, विचार, कर्म परमात्म्यास अर्पण करणे. तेच येथे “आत्महवन” या संकल्पनेत अंतर्भूत आहे.
आधुनिक जीवनातील संदर्भ
आजच्या जीवनातही ही ओवी फारच प्रेरणादायी आहे. साधना करताना शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक पातळीवर आपल्या अहंकाराचा त्याग करणे आवश्यक आहे. खऱ्या अर्थाने आत्महवन म्हणजे स्वतःला लोभ, मोह, राग, द्वेष यांपासून मुक्त करून संपूर्णतः ईश्वरचिंतनात आणि आत्मोन्नतीत रमवणे.
निष्कर्ष
ही ओवी ज्ञानयोग आणि कर्मसंन्यास योगाचा सार सांगणारी आहे. जो योगी स्वतःला पूर्णतः ईश्वरार्पण करतो, त्याला योगसमृद्धी प्राप्त होते आणि तो जीवनमुक्त होतो. हेच खरे आत्महवन होय!
भावार्थ संक्षेप
“जे ज्ञानी असतात, तेथील सर्वोत्तम असतात. ते योगसमृद्धी प्राप्त करून आत्महवन करतात, म्हणजे स्वतःच्या अहंकाराचा, आसक्तीचा त्याग करून परमात्म्यात विलीन होतात.”
