मनाचें मनपण गेलें । जेथ बोलाचें बोलपण ठेलें ।
जयामाजि सांपडलें । ज्ञेय दिसे ।। १६३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – मनाचे मनपण नाहीसें होतें, बोलाचा बोलकेपणा थांबतो, ज्यामध्यें ज्ञेय ( जाणावयाची वस्तु- ब्रह्म ) प्रत्यक्ष सापडतें.
ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायाच्या भाष्य करताना लिहिलेली आहे. या ओवीतून त्यांनी आत्मज्ञानप्राप्तीच्या अवस्थेचे वर्णन केले आहे.
ओवीचे अर्थपूर्ण स्पष्टीकरण:
१. “मनाचें मनपण गेलें”
या ओळीत संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, जेव्हा एखाद्याला परमात्म्याचे खरे स्वरूप समजते, तेव्हा त्याचे मन अहंभाव, द्वैतबुद्धी, मोह आणि भ्रम यांच्यापासून मुक्त होते. मन हे सामान्यतः विषयवासनेने, इच्छांनी आणि संकल्प-विकल्पांनी व्यापलेले असते. पण जेव्हा साधक आत्मज्ञानाच्या उंच शिखरावर पोहोचतो, तेव्हा हे मन निरपेक्ष होते. मनाचा जो आपलेपणाचा अहंकार असतो, तो नष्ट होतो आणि मन स्वतःलाच विसरते.
२. “जेथ बोलाचें बोलपण ठेलें”
बोलण्याचे खरे स्वरूप कुठे लोपते ? हे तेथे दर्शवले आहे. आत्मज्ञानप्राप्त व्यक्ती भाषेच्या, शब्दांच्या पलीकडे जाते. ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये ज्या ठिकाणी थांबतात, तेथे आत्मसाक्षात्काराची स्थिती असते. शब्द हे मर्यादित असतात, ते ब्रह्मस्वरूपाला संपूर्णपणे व्यक्त करू शकत नाहीत. म्हणूनच, आत्मज्ञानी व्यक्ती त्या अनुभवापुढे शब्दांचा त्याग करते, कारण शब्दांनी त्या अवस्थेचे पूर्ण वर्णन होऊ शकत नाही.
३. “जयामाजि सांपडलें”
ही अवस्था साधकाला लाभली की, त्याला दुसऱ्या कोणत्याही बाह्य गोष्टींची आवश्यकता राहत नाही. या ठिकाणी “जयामाजि” म्हणजे त्या स्थितीतच तो समाधानी आणि पूर्ण होतो. साधक आत्मसाक्षात्काराच्या ठिकाणी पोहोचल्यावर, त्याच्या आत कोणताही द्वंद्व उरत नाही. त्याला बाह्य साधनांची, ग्रंथांची किंवा दुसऱ्या कोणाच्याही शिकवणीची गरज वाटत नाही.
४. “ज्ञेय दिसे”
“ज्ञेय” म्हणजे जाणण्याजोगे, म्हणजेच परब्रह्म. सामान्यतः लोक बाहेरच्या जगात ज्ञान शोधतात, पण आत्मसाक्षात्कार झाल्यावर ज्ञेय (ब्रह्म) प्रत्यक्ष प्रकट होते. ज्याला हा अनुभव आला, त्याच्यासाठी आता काहीही गूढ राहात नाही. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात सर्व गोष्टी स्पष्ट होतात.
संपूर्ण भावार्थ:
ही ओवी आत्मज्ञानप्राप्त साधकाच्या स्थितीचे उत्कृष्ट वर्णन करते. जिथे मनाची हलचल आणि द्वैतबुद्धी नाहीशी होते, जिथे शब्द निरुपयोगी ठरतात आणि जिथे साधक पूर्ण समाधानी होतो, तिथेच खरे आत्मज्ञान प्राप्त होते. ही अवस्था म्हणजेच अद्वैताची अनुभूती, जिथे ज्ञेय (परब्रह्म) साक्षात प्रकट होते.
संत ज्ञानेश्वरांनी या ओवीतून साधकाला सूचित केले आहे की, शब्द, ग्रंथ आणि बाह्य गोष्टींच्या पलीकडे जाऊन प्रत्यक्ष अनुभूती मिळवणे हेच खरे आत्मज्ञान आहे. त्यामुळे अध्यात्मिक मार्गावर असलेल्या प्रत्येकाने केवळ ग्रंथ वाचण्यापेक्षा त्या तत्वज्ञानाचा प्रत्यक्ष अनुभव घ्यावा, कारण अखेरीस आत्मसाक्षात्कार हा अनुभवाचाच विषय आहे.
