गुरुकृपेने मनाला स्थैर्य

मग मोकलिलें जेथ जेथ जाईल । तेथूनि नियमुचि घेऊनि येईल ।
ऐसेनि स्थैर्याची होईल । सर्व यया ।। ३८२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – मन मोकळे सोडलें असतां तें तेथें जाईल, तेथून नियमच त्यास परत घेऊन येईल, अशा रीतीने यालाहि स्थैर्याची सवय होईल.

मानवजीवनाचा केंद्रबिंदू म्हणजे मन. मन हेच सुख-दुःखाचे मूळ आहे, जीवनाला उन्नत करणारे अथवा अधःपतनाकडे नेणारे हेच मन आहे. भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला योगमार्ग सांगताना मनावर नियंत्रण ठेवण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात. योग म्हणजे केवळ आसन किंवा प्राणायाम नाही, तर मनाच्या चंचलतेवर मात करून त्याला स्थैर्याच्या मार्गावर नेणे, हा योगाचा मुख्य हेतू आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी मनाच्या सवयीबद्दल, विशेषतः नियमाने मनाला कसे आवरावे याबद्दल अत्यंत सूक्ष्म आणि व्यवहार्य शिकवण दिली आहे. मनाला आपण जेंव्हा ध्यान किंवा योगमार्गाने आवरू पाहतो, तेव्हा ते सहजासहजी थांबत नाही. ते चंचलपणे बाहेर पळते, नानाविध विषयांकडे धावते. परंतु साधकाने नियमपूर्वक मनाला पुन्हा पुन्हा योग्य मार्गावर आणले, तर हळूहळू मनाला स्थैर्याची सवय लागते.

“मग मोकलिलें जेथ जेथ जाईल” —
मन आपल्याला न विचारता विविध विषयांत, संवेदनांत, आठवणींत, कल्पनांत फिरते.

“तेथूनि नियमुचि घेऊनि येईल” —
साधकाने संयम आणि नियम यांचा उपयोग करून ते परत आणायचे.

“ऐसेनि स्थैर्याची होईल सर्व यया” —
वारंवार असे केल्याने अखेरीस मन स्थिर व्हायला लागते, ध्यान व समाधी यासाठी उपयुक्त होते.

निरूपणाचा विस्तार
१. मनाचे स्वभाववैशिष्ट्य

मन हे स्वभावतः चंचल आहे. त्याचे स्वरूप म्हणजे विचार, कल्पना, इच्छा, आकांक्षा यांची अखंड धावपळ. जसे वाऱ्याला रोखणे कठीण, तसेच मनाला एका जागी थांबविणे कठीण. गीतेत अर्जुनही म्हणतो —
“चंचलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।”
हे मन चंचल, बलवान व हट्टी आहे.

याचा अनुभव प्रत्येकजण घेतो. साधक ध्यानाला बसतो, की लगेच मन भूतकाळातील प्रसंग आठवते, भविष्यकाळाची योजना आखते, किंवा इंद्रियांच्या सुखाकडे ओढले जाते.

२. मनाला “मोकळे सोडणे” याचा अर्थ

संत ज्ञानेश्वर येथे सांगतात की मन मोकळे सोडले तरी ते विषयाकडे धावेलच. म्हणजेच मनाच्या स्वाभाविक चंचलतेला आपण दडपून टाकू नये. कारण जबरदस्तीने थांबविलेले मन अधिकच बंड करते. योगमार्गात मनाला समजावून घेऊन हळूहळू त्याला मार्गदर्शन करणे आवश्यक आहे. जसे एखाद्या खोडकर मुलाला ओरडून थांबविता येत नाही, तर प्रेमाने, संयमाने, धीराने त्याला वळवावे लागते.

३. नियमाचे सामर्थ्य

मनाला परत आणणारे साधन म्हणजे “नियम”.

नियम म्हणजे नियत साधना,
दररोज ठराविक वेळी ध्यान, जप, प्राणायाम, नामस्मरण करणे,
बाह्य व आंतरिक शिस्त ठेवणे.
साधक जेव्हा वारंवार मनाला नियमपूर्वक परत आणतो, तेव्हा मनाला कळते की “माझा मालक मला वारंवार या मार्गावर नेत आहे”. हळूहळू मनाची चंचलता कमी होते आणि ते स्थिर होऊ लागते.

४. स्थैर्याचा सराव

स्थैर्य म्हणजे फक्त ध्यानस्थ बसणे नाही; तर मन एका ध्येयावर स्थिर होणे. सुरुवातीला हे अवघड असले तरी, नियमबद्ध परिश्रमाने ही सवय लागते. एखादा नदीचा प्रवाह अडविण्यासाठी आपण धरण बांधतो. सुरुवातीला पाणी उसळते, पण हळूहळू ते नियंत्रणात येते. तसेच मनाचेही आहे. सुरुवातीला मन वारंवार पळेल, पण आपण त्याला नियमाने पुन्हा आणले, तर एक दिवस ते स्वतःच स्थिर बसायला शिकते.

५. गुरुकृपेचे महत्त्व

मनावर विजय मिळविणे ही फक्त आपल्या प्रयत्नाने साध्य होणारी गोष्ट नाही. त्यामागे गुरुकृपा आणि भगवंताची कृपा आवश्यक आहे. गुरु साधकाला योग्य दिशा दाखवतो, त्याचे मन विचलित झाले की त्याला समजावतो. “नियम” ही शक्ती प्रत्यक्षात गुरुने दिलेली असते. त्यामुळे ज्ञानेश्वर म्हणतात की साधना करत राहिली की गुरुकृपेने मनाला स्थैर्य येते.

६. दैनंदिन जीवनातील उपयोग

ही शिकवण केवळ योगसाधनेसाठीच नाही, तर प्रत्येकाच्या जीवनासाठी उपयुक्त आहे.
विद्यार्थ्याला अभ्यास करताना मन भटकते; पण नियमबद्ध सराव केल्याने लक्ष एकाग्र होते.
शेतकऱ्याला शेतीत सातत्याची गरज असते; निसर्ग कधी बदलतो, तरी त्याला नियमाने काम करावेच लागते.
व्यवसायात किंवा कार्यक्षेत्रात यश मिळवायचे असेल, तर नियमबद्ध प्रयत्नांनीच मनाला स्थैर्याची सवय लावावी लागते.
आध्यात्मिक जीवनात नामस्मरण, ध्यान, वाचन, सत्संग हे नियमाने केले, तर मन स्थिर होऊन शांततेचा अनुभव देते.

७. वैज्ञानिक दृष्टीने विश्लेषण

आधुनिक मानसशास्त्र व न्युरोसायन्स यानुसार मेंदूतले “न्यूरल पाथवे” आपण ज्या कृती वारंवार करतो त्यानुसार तयार होतात. म्हणजेच सवय लावणे हा नियमांचा परिणाम आहे. एखादे कार्य पुन्हा पुन्हा केल्याने त्या मार्गावर न्यूरॉन्स मजबूत होतात. ध्यानधारणा, श्वसनाचे सराव यामुळे मेंदूत “फोकस व शांती” यासाठी जबाबदार असलेल्या भागांची क्षमता वाढते. यालाच संत ज्ञानेश्वर “स्थैर्याची सवय” म्हणतात.

८. उदाहरणे आणि उपमा

संतज्ञानेश्वर ओव्यांमध्ये अत्यंत सुंदर उपमा देतात. येथेही आपण काही उपमा पाहूया :
गुराखी व जनावरे – गायी गुराख्याकडून दूर जातात, पण तो प्रेमाने परत आणतो. तसेच मनाला नियमाने परत आणायचे.
पतंग व ज्योत – पतंगाला ज्योतीकडे उडण्याची सवय आहे, तसेच मनाला विषयाकडे धावण्याची प्रवृत्ती आहे. पण साधक त्याला परत परत नामस्मरणाच्या ज्योतीकडे वळवतो.
लहान मूल – मूल खेळताना आईजवळून दूर जाते, पण आई वारंवार जवळ आणते. तसेच साधक मनाला परत आणतो.

९. साधकाची मनोवृत्ती

हे काम करताना साधकाने काही गोष्टी ध्यानात ठेवाव्यात :
संयम व धीर — मनाला त्रास देऊ नये.
प्रेमळ आग्रह — मनाला बळजबरी न करता नम्रतेने परत आणावे.
सातत्य — दररोज नियमाने साधना करावी.
श्रद्धा — परिणाम हळूहळू दिसतील, पण श्रद्धा ठेवल्यास स्थैर्य नक्की येते.

१०. अंतिम फलश्रुती

जेव्हा मनाला स्थैर्याची सवय लागते, तेव्हा साधकाला ध्यानात अपूर्व आनंद मिळतो.
मन स्थिर झाल्यावर त्याला आत्मसुखाचा अनुभव येतो.
चंचलता कमी होऊन शांती मिळते.
मन स्थिर झाल्यावर ते भगवंताच्या स्मरणात रमतं.
अखेरीस साधकाला समाधी व मोक्ष प्राप्त होतो.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वरांनी योगमार्गाचा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा उलगडून सांगितला आहे. मन चंचल असतेच, ते मोकळे सोडले तर बाहेर पळते. पण साधकाने नियमाने ते परत आणले, तर हळूहळू मनाला स्थैर्याची सवय लागते. हा नियमाचा मार्ग म्हणजेच साधना. नियम, संयम, धीर, गुरुकृपा आणि भगवंतावरची श्रद्धा — या आधारे साधक मनावर विजय मिळवतो. अखेरीस मन स्थिर होऊन आत्मानुभवात विलीन होते.

स्थैर्य म्हणजे फक्त ध्यानस्थ बसणे नाही; तर मन एका ध्येयावर स्थिर होणे. सुरुवातीला हे अवघड असले तरी, नियमबद्ध परिश्रमाने ही सवय लागते. एखादा नदीचा प्रवाह अडविण्यासाठी आपण धरण बांधतो. सुरुवातीला पाणी उसळते, पण हळूहळू ते नियंत्रणात येते. तसेच मनाचेही आहे. सुरुवातीला मन वारंवार पळेल, पण आपण त्याला नियमाने पुन्हा आणले, तर एक दिवस ते स्वतःच स्थिर बसायला शिकते.

मन म्हणजे पतंग. त्याला विषयरूपी ज्योतीकडे धावायची सवय आहे. तो वारंवार जळतो, तरी पुन्हा तिकडे धावतो. पण साधक जर त्याला भगवन्नामरूपी ज्योत दाखवली, तर तो हळूहळू त्या दिशेला वळतो. नियमाचे कार्य म्हणजे विषयज्योतीपासून मनाला परत आणून भगवज्ज्योतीत स्थिर करणे.

मन म्हणजे रानटी घोडा. लगाम नसलेला घोडा डोंगर-दऱ्यात, जंगलात उधळतो. पण सारथी जर धीराचा असेल, लगाम घट्ट धरलेला असेल, तर घोडा मार्गावर येतो. सुरुवातीला तो झटके देतो, पण पुन्हा पुन्हा त्याला मार्गावर आणले की तो शांत होतो. साधकही सारथी आहे आणि मन घोडा. नियम म्हणजे लगाम. स्थैर्य म्हणजे घोड्याची शिस्त. अखेरीस हा घोडा सारथ्याच्या इच्छेनुसार रथ हाकतो.