तैसी इंद्रिये आपैतीं होती । जयाचें म्हणितलें करिती ।
तयाची प्रज्ञा जाण स्थिती । पातली असे ।। ३५३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दुसरा

ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणे ज्याची इंद्रिये ताब्यात असतात व तो म्हणेल तसें करतात, त्याची बुद्धि स्थिर झालेली आहे, असे समज.

ओवीचा अर्थ आणि निरुपण:

ही ओवी श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायातील स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांवर केलेल्या भाष्याचा भाग आहे. यात इंद्रियांचा स्वभाव, त्यांची प्रवृत्ती, आणि स्थितप्रज्ञ पुरुषाची अवस्था स्पष्ट केली आहे.

ओवीचा अर्थ:
“तैसी इंद्रिये आपैतीं होती । जयाचें म्हणितलें करिती ।
तयाची प्रज्ञा जाण स्थिती । पातली असे ।।”

इंद्रिये त्यांच्या स्वाभाविक प्रवृत्तीने वागत असतात. ती ज्या गोष्टींकडे ओढली जातात, त्या गोष्टींचे अनुसरण करतात. परंतु ज्या व्यक्तीची प्रज्ञा स्थित आहे (स्थिर झाली आहे), ती या इंद्रियांच्या खेळाला जाणीवपूर्वक नियंत्रित करते आणि त्यांचा प्रभाव आपल्या मनावर होऊ देत नाही.

निरुपण:
१. इंद्रियांचा स्वभाव आणि त्यांची अस्थिरता:
इंद्रिये ही नेहमी बाह्य विषयांच्या आकर्षणामुळे अस्थिर असतात. त्यांना विषयांवर स्वाभाविक ओढ असते. उदाहरणार्थ, डोळे सुंदर दृश्यांकडे, कान मधुर शब्दांकडे, आणि जीभ चविष्ट अन्नाकडे ओढ घेतात. अशा स्थितीत मनाची एकाग्रता बिघडते आणि व्यक्तीला विषयांच्या दिशेने खेचले जाते.

२. माणसाची स्थिती:
सामान्य व्यक्ती इंद्रियांच्या ओढीला बळी पडते आणि त्यांच्या इच्छेप्रमाणे वागते. त्याचा परिणाम असा होतो की व्यक्तीची प्रज्ञा अस्थिर होते. मन आणि बुद्धी अशांत होतात आणि आत्मज्ञान किंवा स्थितप्रज्ञेची अवस्था प्राप्त होत नाही.

३. स्थितप्रज्ञ पुरुषाची स्थिती:
स्थितप्रज्ञ पुरुष मात्र इंद्रियांच्या खेळाशी तटस्थ राहतो. जरी इंद्रिये त्यांच्या स्वभावानुसार काम करत असली, तरी त्याच्या प्रज्ञेचा तोल ढळत नाही. तो स्वतःला बाह्य विषयांच्या प्रभावापासून अलिप्त ठेवतो. त्यामुळे त्याची अंतःस्थ स्थिती शांत, स्थिर, आणि संतुलित राहते.

साधकासाठी संदेश:

• ही ओवी साधकाला इंद्रियांचे महत्त्व आणि त्यांना नियंत्रित करण्याचे महत्त्व पटवून देते.
• इंद्रिये विषयांच्या दिशेने खेचण्याचा प्रयत्न करत राहतील, पण साधकाने त्यावर अंकुश ठेवायला शिकले पाहिजे.
• आपल्या प्रज्ञेची स्थिरता टिकवून ठेवण्यासाठी आत्मचिंतन, ध्यान, आणि संयम यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
• हा अभ्यास केल्यासच स्थितप्रज्ञेची अवस्था प्राप्त करता येईल, जी मुक्तीच्या मार्गावर अत्यंत महत्त्वाची आहे.

संदर्भ:
ज्ञानेश्वरीतील ही शिकवण मनुष्याला आपल्या अंतरात्म्याशी जोडण्याचा मार्ग दाखवते. इंद्रियांच्या स्वाभाविक प्रवृत्तीवर विजय मिळविणे म्हणजेच आपल्या अंतरंगातील शांती आणि स्थैर्य प्राप्त करणे होय.