ज्ञानेश्वरीतील ‘सलगी’चे सुंदर तत्त्वज्ञान

भक्तीचा हा मार्ग अत्यंत सहज आणि सुंदर आहे. येथे तत्त्वज्ञानाचे कठीण विचार नाहीत, गुंतागुंतीच्या साधना नाहीत. येथे फक्त प्रेम आहे, ओढ आहे आणि आपलेपणा आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी भक्तीला हाच मानवी स्पर्श दिला आहे. या ओवीतून आणखी एक महत्त्वाचा विचार समोर येतो. भक्त संतांचे प्रेम मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो आहे. याचा अर्थ असा की आध्यात्मिक जीवनात कृपेची वाट पाहत बसणे पुरेसे नसते; त्यासाठी स्वतःहून पुढाकार घ्यावा लागतो. संतसंग मिळवण्यासाठी माणसाने स्वतः नम्रतेने पुढे जावे लागते.

संपादन – राजेंद्र घोरपडे

तेवीं तुम्हा संतांचा पढियावो । कैसेनि तरि आम्हांवरी हो ।
या बहुवा आळुकिया जी आहों । सलगी करित ।। ७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – त्याप्रमाणें तुम्हां संताचे प्रेम कशानें तरी आमच्यावर व्हावें, अशी आमची फार इच्छा असल्यामुळें, महाराज आम्ही सलगी करीत आहोत.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी अत्यंत कोमल आणि हृदयाला भिडणारी आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी या ओवीतून भक्ताच्या अंतःकरणातील एक अत्यंत निरागस भावना व्यक्त केली आहे. या ओवीत भक्त आणि संत यांच्यातील नाते, त्यातील ओढ, नम्रता आणि प्रेम यांचे अत्यंत सुंदर चित्र उभे राहते. सद्गुरुंची कृपा व्हावी. त्यांचे प्रेम मिळावे. अशी प्रत्येक साधकाची मनोमन इच्छा असते. सद्गुरुंच्याकडे काहीतरी मागण्याची इच्छा व्हावी अन् ती व्यक्त होण्याआधीच त्यांनी ती पुरवावी असे प्रसंग आयुष्यात अनेकदा घडतात. यातून मिळणारा आनंद हा सद्गुरुंच्यावरील श्रद्धा दृढ करणारा असतो. भक्ताने भक्ती मार्गाकडे वळावे यासाठी सद्गुरुंचा हा प्रयत्न असतो. त्यांच्या प्रेमानेच भक्तीमार्गाची खरी ओळख होते.

ज्ञानेश्वरी हा केवळ तत्त्वज्ञानाचा ग्रंथ नाही; तो भक्ती, करुणा आणि आत्मीयतेने ओथंबलेला आध्यात्मिक अनुभव आहे. गीतेतील गूढ तत्त्वज्ञान लोकभाषेत समजावून सांगताना संत ज्ञानेश्वरांनी प्रत्येक ठिकाणी भक्ताच्या अंतःकरणातील भावनांना शब्द दिले आहेत. ही ओवी त्याचेच एक उत्तम उदाहरण आहे. या ओवीत भक्त संतांना संबोधून म्हणतो की, “तुमचे प्रेम आमच्यावर कसे तरी व्हावे, अशी आमची फार इच्छा आहे; म्हणूनच आम्ही तुमच्याशी सलगी करीत आहोत.” येथे ‘सलगी’ हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. सलगी म्हणजे केवळ ओळख नव्हे, तर आत्मीयतेने जवळ जाणे, आपलेपणाने नाते जोडणे. भक्त संतांच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्न करतो आहे, कारण त्याला माहीत आहे की संतांची कृपा मिळाली तर जीवनाचे कल्याण होईल.

संत परंपरेत एक अत्यंत मूलभूत विचार आहे. परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा सर्वात सोपा मार्ग म्हणजे संतसंग. संत म्हणजे परमेश्वराच्या कृपेचे जिवंत रूप. त्यांच्या सहवासात माणसाचे मन शुद्ध होते, विचार परिपक्व होतात आणि जीवनाला योग्य दिशा मिळते. त्यामुळे भक्ताच्या मनात संतांविषयी अपार प्रेम आणि आदर असतो. सद्गुरुंच्या प्रेमाने अन् कृपेने तो अधिक दृढ होतो.

या ओवीत भक्त स्वतःची स्थितीही अत्यंत नम्रपणे व्यक्त करतो. तो म्हणतो की, “आम्ही खूप आळुकिया आहोत.” ‘आळुकिया’ म्हणजे अत्यंत हावरा, लोभस, आतुर. येथे हा शब्द नकारात्मक अर्थाने नाही, तर भक्तीतील उत्कटतेचा आहे. जसे एखादे मूल आईच्या प्रेमासाठी आतुर असते, तसे भक्त संतांच्या प्रेमासाठी आतुर आहे. मानवी जीवनात प्रेमाची भूक सर्वात मोठी असते. संपत्ती, पद, प्रतिष्ठा यापेक्षा माणसाला प्रेमाची गरज असते. पण जगातील प्रेम बहुधा स्वार्थाने रंगलेले असते. संतांचे प्रेम मात्र निःस्वार्थ असते. ते कोणत्याही अपेक्षेशिवाय माणसावर कृपा करतात. म्हणूनच भक्ताला संतांचे प्रेम मिळावे अशी तीव्र इच्छा असते.

संत ज्ञानेश्वर या भावनेला अत्यंत साध्या शब्दांत मांडतात. भक्त म्हणतो की, “कसेही करून तुमचे प्रेम आमच्यावर व्हावे.” येथे भक्ताची विनम्रता आणि प्रामाणिकता दिसून येते. तो कोणताही मोठेपणा दाखवत नाही, स्वतःला योग्य ठरवत नाही; उलट तो स्वतःची मर्यादा स्वीकारतो आणि संतांच्या प्रेमासाठी याचना करतो. आयुष्यात अनेक अडीअडचणी येत असतात. अशावेळी सद्गुरुंना केलेली याचना अन् त्यांनी प्रेमाने दिलेला प्रतिसाद खूप मोठा आधार असतो. प्रेमाने माणसाचे आयुष्यच बदलून जाते. गरजेच्यावेळी मिळालेला आधार, प्रेम नेहमीच स्मरणात राहाते.

संत परंपरेत नम्रतेला अत्यंत मोठे स्थान आहे. जो माणूस अहंकाराने भरलेला असतो, त्याला ना संतसंग मिळतो, ना परमेश्वराची कृपा. कारण अहंकार हा आध्यात्मिक प्रगतीचा सर्वात मोठा अडथळा आहे. पण जो नम्र असतो, जो स्वतःला लहान मानतो, त्याच्यावर संतांची कृपा सहज होते. ही ओवी त्या नम्रतेचे सुंदर उदाहरण आहे. भक्त संतांसमोर अत्यंत साधेपणाने म्हणतो “आम्ही तुमच्याशी सलगी करीत आहोत.” ही सलगी म्हणजे एक प्रकारचा प्रेमळ आग्रह आहे. जसे एखादे मूल आईच्या जवळ जाऊन लाड करीत राहते, तसे भक्त संतांच्या जवळ जातो.

भक्तीचा हा मार्ग अत्यंत सहज आणि सुंदर आहे. येथे तत्त्वज्ञानाचे कठीण विचार नाहीत, गुंतागुंतीच्या साधना नाहीत. येथे फक्त प्रेम आहे, ओढ आहे आणि आपलेपणा आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी भक्तीला हाच मानवी स्पर्श दिला आहे. या ओवीतून आणखी एक महत्त्वाचा विचार समोर येतो. भक्त संतांचे प्रेम मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो आहे. याचा अर्थ असा की आध्यात्मिक जीवनात कृपेची वाट पाहत बसणे पुरेसे नसते; त्यासाठी स्वतःहून पुढाकार घ्यावा लागतो. संतसंग मिळवण्यासाठी माणसाने स्वतः नम्रतेने पुढे जावे लागते.

जीवनात अनेक वेळा माणूस संकोच करतो. तो विचार करतो की आपण कोण, आणि संत कोण ? पण भक्तीचा मार्ग असा संकोच मानत नाही. जो प्रामाणिकपणे पुढे येतो, त्याला संत कधीही दूर लोटत नाहीत. उलट ते प्रेमाने त्याला जवळ घेतात. संतांची कृपा म्हणजे जीवनातील अंधार दूर करणारा प्रकाश आहे. त्यांच्या सहवासात माणसाच्या अंतःकरणातील अज्ञान, भीती आणि दुःख हळूहळू नाहीसे होते. म्हणूनच भक्त संतांच्या प्रेमासाठी इतका आतुर आहे.

ज्ञानेश्वरीत अनेक ठिकाणी संतसंगाचे महत्त्व सांगितले आहे. संत म्हणजे चालते बोलते तीर्थक्षेत्र. त्यांच्या शब्दांत अनुभवाचे तेज असते. त्यांच्या जीवनातून सत्याचा मार्ग दिसतो. त्यामुळे संतांच्या सहवासात राहणे म्हणजे परमेश्वराच्या जवळ जाणे होय. या ओवीतून व्यक्त होणारी भावना अत्यंत मानवी आहे. भक्त संतांना देवासारखे दूर ठेवत नाही, तर आपल्यासारखे जवळ मानतो. तो त्यांच्याशी बोलतो, त्यांच्याकडे प्रेमाची याचना करतो. हीच भक्तीची खरी ओळख आहे.

भक्ती म्हणजे देवाला दूरच्या आकाशात शोधणे नव्हे, तर त्याला आपल्या जीवनात अनुभवणे. संत हे त्या अनुभवाचे माध्यम असतात. त्यामुळे भक्त संतांशी सलगी करतो, त्यांच्याशी मैत्री करतो, त्यांच्या प्रेमात राहतो. आजच्या काळातही या ओवीचा संदेश अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आधुनिक जीवनात माणूस अधिकाधिक एकाकी होत चालला आहे. तंत्रज्ञान, स्पर्धा आणि भौतिक यशाच्या धावपळीत मनाची शांती हरवत चालली आहे. अशा वेळी संतवाङ्मय आणि संतांचा संदेश माणसाला नव्याने आधार देतो. संत भक्ताला त्याची खरी ओळख करून देतात. हीच ओळख भक्ताचे जीवन समृद्ध करून टाकते.

संतांचे प्रेम म्हणजे मनाला शांत करणारी झुळूक आहे. ते माणसाला स्वतःकडे पाहायला शिकवतात, जीवनाचा खरा अर्थ समजावून सांगतात. त्यामुळे भक्ताची ही विनंती तुमचे प्रेम आमच्यावर व्हावे, तुमची कृपा व्हावी, ही प्रत्येक साधकाची अंतःकरणातील इच्छा आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी या ओवीतून भक्तीचा एक अत्यंत सुंदर आणि कोमल पैलू उलगडून दाखवला आहे. येथे भक्ती म्हणजे कठोर साधना नाही, तर प्रेमाने केलेली जवळीक आहे. भक्त संतांच्या जवळ जातो, त्यांच्याशी बोलतो, त्यांच्या कृपेची अपेक्षा करतो.

येथे भक्तीचे सार एकाच गोष्टीत सामावलेले आहे ते म्हणजे प्रेम. जेथे प्रेम आहे तेथे देव आहे, तेथे संत आहेत, तेथे जीवनाचे खरे समाधान आहे. ही ओवी आपल्याला शिकवते की संतांच्या प्रेमासाठी मनात प्रामाणिक ओढ असावी. अहंकार सोडून नम्रतेने त्यांच्या जवळ जावे. कारण संतांचे प्रेम मिळाले की जीवनाचा मार्ग प्रकाशमान होतो. म्हणूनच भक्त अत्यंत साधेपणाने, पण उत्कटतेने म्हणतो, “महाराज, आम्ही तुमच्याशी सलगी करीत आहोत.” ही सलगी म्हणजे भक्तीचे सर्वात सुंदर रूप आहे. यात आग्रह आहे, प्रेम आहे आणि कृपेची अपेक्षा आहे. अशा या ओवीतून संत ज्ञानेश्वरांनी भक्तीचा एक अमूल्य संदेश दिला आहे. संतांचे प्रेम मिळवण्यासाठी मनात नम्रता, ओढ आणि आत्मीयता असली पाहिजे. जेव्हा ही भावना जागी होते, तेव्हा संतसंग लाभतो आणि त्या संतसंगातून परमेश्वराचा अनुभव मिळू लागतो. हीच या ओवीची खरी गोडी आहे आणि हीच तिची आध्यात्मिक समृद्धी.