ड्रोन : शापीत वरदान !

छायाचित्रण, हेरगिरी यासाठी अगदी छोटे ड्रोन बनवण्याचे यशस्वी प्रयत्न झाले. त्याचप्रमाणे साहित्याचे वितरण करण्यासाठी, एका जागेवरून दुसऱ्या जागेवर साहित्य पाठविण्यासाठी ड्रोनचा आकार आणि कार्यक्षमता वाढवण्यावर भर देण्यात आला. आजही तसेच प्रयत्न होत आहेत. २०१० पासून या प्रयत्नांनी गती घेतली आणि आज अगदी चिमणीच्या आकाराचे ड्रोन्स विकसित करण्यात आले आहेत. ड्रोनची निर्म‍िती युद्धामध्ये होणारी आर्थ‍िक आणि जिवित हानी टाळण्यासाठी तसेच शत्रूचे नुकसान करण्यासाठी झाला.

डॉ. व्ही. एन. शिंदे,
कुलसचिव, शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर

कोरोना काळ हा अलिकडच्या काळातील अत्यंत कठीण काळ. त्याकाळात काही ठिकाणी औषधे पाठविणे कठीण होते, तेथे एका चिमुकल्या उपकरणाने कमाल केली. औषधे पोहोचवल्याने अनेक रूग्णांचे जीव वाचले. असे अत्यंत उपयुक्त ठरलेले उपकरण म्हणजे ड्रोन.

ड्रोन म्हणजे मानवविरहीत हवेतून चालणारे (Unmanned Aerial Vehicle-UAV), दूरवरून नियंत्रीत केले जाणारे (Remotely Piloted Vehicle–RPV) स्वंयचलित विमान. मानवविरहीत उपकरणाच्या सहाय्याने एका जागेवरून दुसऱ्या जागेवर साहित्य पोहोचवण्याचा प्रयत्न काही अलिकडे झाला नाही. जुलै १८४९ मध्ये पहिल्यांदा बलूनचा वापर ऑस्ट्र‍ियन सैन्यदलाने केला होता. साधारण २०० बलूनमधून २४ ते ३० पौंड वजनाचे बाँब काही जमिनीवरून तर काही जहाजातून पाठवण्यात आले होते. मात्र हवेच्या दिशा बदलण्यामुळे बहुतांश बलुन निश्चित केलेल्या ठिकाणावर बाँब टाकू शकले नाहीत. काही तर त्याच जहाजावर परत आले.

पुढे पहिले मानवविरहीत विमान बनवण्याचे प्रयत्न पहिल्या महायुद्धात झाले. दूरचित्रवाणी आणि रेडिओ संदेशवहनासाठी वापरण्यात येणाऱ्या तरंगांचा वापर विमानाना नियंत्र‍ित करण्यासाठी वापरता येतील, हे ब्रिटिश संशोधक ए. एम. लो यांच्या लक्षात आले. त्यांना असे विमान बनवण्यात १९१७ मध्ये यश मिळाले. लो यांनी अशा पहिल्या विमानाचे उड्डाण २१ मार्च १९१७ रोजी केले. तरंगाचा वापर करून अशी उपकरणे बनवण्यामध्ये लो यांचा हात कोणी धरू शकत नव्हते. त्यांनाच ड्रोनचा जनक मानले जाते. पुढे लवकरच ड्रोनचा वापर युद्धामध्ये अचूक हल्ला करण्यासाठी होऊ शकतो, हे लक्षात आले. नोव्हेंबरमध्ये अमेरिकेतही असे विमान बनवण्यात आले. याला एरियल टोर्पेडो म्हणत. यातील केटरिंग बग हे ड्रोन १९१८ मध्ये उडविण्यात आले. अर्थात हे तंत्रज्ञान विकसित होईपर्यंत पहिले महायुद्ध संपले.

युद्ध संपले तरी संशोधकांनी शोध काही थांबवले नव्हते. इंग्लंडमध्ये रॉयल नेव्ही सातत्याने ड्रोनची मॉडेल विकसीत करत होते. १९२९ पर्यंत यामध्ये मोठी प्रगती झाली. १९३०-३१ मध्ये इंग्लंडने फेअरी बी च्या सहाय्याने मानवविरहीत विमाने बनवली. तोपर्यंत ड्रोनना माशी, राणी माशी या नावानेच ओळखले जात होते. याला ड्रोन हे नाव अमेरिकन हवाई दलाने दिले. हंगेरीतील संशोधक कलमान तिहानई दूरचित्रवाणीच्या संदेशांचा वापर करावयाचे आणि ड्रोनवर कॅमेरा बसवण्याचे तंत्र विकसित केले. त्यांनी ते तंत्रज्ञान इटालियन नौदलाला दिले. पुढे त्यांनीच इन्फ्रारेड संवेदक, रात्री पाहू शकेल, असा कॅमेरा ड्रोनवर बसवला. इंग्लंडमधील ड्रोनमध्येही त्यांनी तसेच कॅमेरे बसवून दिले. लाल भिंतीआड १९३५ ते १९३९ या कालखंडात रशियाने अशा प्रकारच्या ड्रोनचा वापर अतिथंड आणि डोंगराळ भागात साहित्य पोहोचवण्यासाठी यशस्वीपणे केला.

ब्रिटिश नेव्हीमध्ये सेवा बजावून निवृत्त झालेल्या रेजिनाल्ड डेनी यांनी एकाचवेळी अनेक ड्रोनचे उत्पादन करण्यासाठी उद्योग उभारण्याचे ठरवले. निवृत्तीनंतर ते अमेरिकेत जाऊन हॉलिवूडमध्ये अभिनय करू लागले होते. मात्र १९३० मध्ये त्यांना ड्रोनमध्ये पुन्हा रूची निर्माण झाली. त्यांनी पाच वर्षातच अमेरिकन सैन्यदलाला ड्रोनचा युद्धात प्रभावीपणे वापर करण्याचे प्रात्यक्षिक दाखवले. पहिल्या मॉडेलमध्ये अनेक सुधारणा करत त्यांनी बनवलेल्या मॉडेलबाबत अमेरिकन सैन्यदलाने १९४० मध्ये करार केला. त्यांनी दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात १५,००० ड्रोन बनवले.

मात्र दूरवरून वळवणे, उंचावर जाणे, खाली येणे, गती वाढवणे यावर संपूर्ण नियंत्रण असणारे, ड्रोन बनवण्याचे श्रेय एडवर्ड एम. सोरेनसेन यांना जाते. लवकरच १००० पौंड वजन नेईल असे ड्रोन तयार करण्यात आले. अचूक मारा करण्याचे प्रात्यक्ष‍िक १९४२ मध्ये दाखवण्यात आले. दुसऱ्या महायुद्धात ड्रोननी महत्त्वाची भूमिका निभावली. मात्र १००० ड्रोनचेही नुकसान झाले. त्यामुळे सैन्यदलात मतभेद झाले. तरीही ड्रोनचा विकास थांबला नाही. १९४४ मध्ये त्रुटी दूर करून नवे ड्रोन बनवण्यात आले. त्यानंतर थेट क्षेपणास्त्रे बनवण्यात आली. त्यांना रेल्वे, जहाज, जमिनीवरून उडवतो येत होते. अडिचशे किलोमीटरपर्यंत ६४० किलोमीटर प्रती तास, वेगाने उड्डाण करता येत होते. तिकडे जपानने फुगो बलूनच्या सहाय्याने अमेरिकेच्या प्रांतात जंगलाना पेटवण्यासाठी हल्ले केले.

युद्धानंतरही ड्रोनचा विकास सुरू होता. कंबशन इंजिन वापरून बनवलेल्या ड्रोन्सनी एक काळ गाजवला. ड्रोन्सचा वापर इतर कारणासाठीही होऊ शकतो हे जसजसे लक्षात येऊ लागले, तशी संशोधनाने गती पकडली. रशियाने तर अनेक मॉडेल्स बनवली. ड्रोन्सचा अमेरिकेने व्हिएतनाम युद्धात मोठ्या प्रमाणात वापर केला. सुरुवातीला ड्रोन्सचा आकार मोठा होता. पुढे त्यांचा आकार लहान होत एखाद्या पक्ष्याच्या आकाराची ड्रोन अस्तित्वात आली. व्हिएतनाम युद्धामध्ये अमेरिकेच्या ड्रोनला मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाले. मात्र तोपर्यंत अनेक राष्ट्रांनी ड्रोन संशोधनास सुरुवात केली. जपान, चीन आणि इस्राईल यांनी ड्रोनचा वापर समाजाच्या भल्यासाठी कसा करता येईल यावर लक्ष केंद्रीत केले. १९७० ते १९८० या कालखंडात इस्राईलसारख्या राष्ट्रांनी मात्र त्याच्या सैनिकी उपयोग काही सोडला नाही.

१९८२ मध्ये इस्राइलने सिरियाविरूद्ध युद्धात ड्रोनचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला. त्यानंतर अमेरिकेने पुन्हा ड्रोन विकासावर भर देण्यास सुरुवात केली. १९९० पर्यंत अगदी अचूक मारा करणारे ड्रोन विकसित करण्यात आली. यातील एमक्यू-१ प्र‍िडेटर हे सर्वात प्रभावी ठरले. तिसऱ्या औद्योगिक क्रांतीपर्यंत ड्रोनमध्ये सुधारणांची गती कमी होती. मात्र संगणक आणि आंतरजालाच्या निर्म‍ितीनंतर जीपीएस तंत्रज्ञानाच्या उपलब्धतेनंतर ड्रोन विकासाने गती पकडली. तसेच अत्यंत हलक्या आणि टिकाऊ अशा मिश्रधातूंच्या शोधानेही ड्रोन विकासाला गती दिली. कॅमेरा तंत्रज्ञानामध्येही मोठ्या सुधारणा झाल्या आणि स्वप्नवत अचूकता आली. दहशतवाद, नक्षलवाद आणि युद्धांमध्ये ड्रोनचा प्रभावी वापर सुरू झाला. फेडरल एव्हिएशन ॲडमिनिस्ट्रेशनने २००६ सालापासून यासाठी परवाने देण्यास सुरुवात केली. ड्रोनचा साहित्य पोहोचवण्यासाठी व्यावसायिक वापर सुरू झाला.

छायाचित्रण, हेरगिरी यासाठी अगदी छोटे ड्रोन बनवण्याचे यशस्वी प्रयत्न झाले. त्याचप्रमाणे साहित्याचे वितरण करण्यासाठी, एका जागेवरून दुसऱ्या जागेवर साहित्य पाठविण्यासाठी ड्रोनचा आकार आणि कार्यक्षमता वाढवण्यावर भर देण्यात आला. आजही तसेच प्रयत्न होत आहेत. २०१० पासून या प्रयत्नांनी गती घेतली आणि आज अगदी चिमणीच्या आकाराचे ड्रोन्स विकसित करण्यात आले आहेत. ड्रोनची निर्म‍िती युद्धामध्ये होणारी आर्थ‍िक आणि जिवित हानी टाळण्यासाठी तसेच शत्रूचे नुकसान करण्यासाठी झाला. मात्र या शोधाने आज कोरोनासारख्या संकटात मानवतेची सेवा केली. त्याचा आजही विघातक कारणासाठी वापर होत असला तरी त्याचे मानवतेची सेवा करणारे ड्रोन अत्यंत महत्त्वाचे साधन बनले आहे.