प्राण स्थिर झाला की मन आपोआप होते स्थिर

तेथ मनाचें मेहुडें विरे । पवनाचें पवनपण सरे।
आपणपां आपण मुरे । आकाशही ।। ४६८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – त्या ठिकाणी मनरूपी मेघ नाहीसा होतो व वाऱ्याचा चंचलपणा संपतो आणि त्याचप्रमाणें आकाशदेखील आपण आपल्यांतच मुरतें.

ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायातील ही ओवी म्हणजे समाधिस्थ अवस्थेतील योगीचे अनुभवाचे एक अद्वितीय चित्र आहे. संतज्ञानेश्वर आपल्या अलौकिक काव्यशक्तीने मन, प्राण आणि आकाश या तीन उपमानांचा आधार घेत, परमार्थसिद्ध स्थितीचे वर्णन करतात. “तेथ मनाचे मेहुडे विरे” म्हणजेच साधक जेव्हा ध्यान, भजन, साधना यामध्ये पूर्ण एकरूप होतो, तेव्हा मनरूपी मेघ नाहीसा होतो. साधकाच्या जीवनातील सर्वात मोठी अडचण म्हणजे चंचल मन. मन सतत विचारांच्या मेघांनी झाकोळलेले असते. एकदा आनंद, एकदा दुःख, एकदा आशा, एकदा नैराश्य अशा असंख्य भावछटांचे ढग मनाला झाकून टाकतात. त्यामुळे आपण खरे कोण आहोत, आपली मूळ स्वभावसिद्ध शांतता काय आहे, हे अनुभवता येत नाही. पण जेव्हा साधक अखंड साधना, नामस्मरण, ध्यान, प्राणायाम यांच्या साहाय्याने त्या मनावर विजय मिळवतो, तेव्हा त्या चंचल विचारांचे मेघ विरून जातात. जणू आकाशातील ढग हटल्यावर जसा स्वच्छ निळाशार आकाशाचा विस्तार दिसतो, तसेच साधकाच्या अंतःकरणात स्वच्छ आत्मसत्ता प्रकट होते.

मनाचे मेघ विरून गेले की, पुढील टप्प्यावर “पवनाचे पवनपण सरे”. याचा गूढार्थ असा की, प्राणाचा चंचलपणा संपतो. आपल्या देहात प्राण हा पवनरूपाने वाहत असतो. या प्राणशक्तीच्या हालचालींमुळेच इंद्रिये जागृत राहतात, मन विचार करते आणि देहक्रिया चालू राहतात. प्राण चंचल असेल तर मन स्थिर होऊ शकत नाही. म्हणूनच योगशास्त्रात प्राणायामाला महत्त्व दिले आहे. प्राण स्थिर झाला की मन आपोआप स्थिर होते. साधकाच्या दीर्घ साधनेने जेव्हा प्राणशक्ती नियंत्रित होते, तेव्हा पवनाचे चंचलपण संपते. तेव्हा प्राणसुद्धा अंतर्मुख होतो. बाह्यगती थांबते आणि आत्मानुभवाच्या दिशेने प्रवाह वाहू लागतो.

यानंतर संत ज्ञानेश्वर म्हणतात, “आपणपां आपण मुरे आकाशही”. या वाक्याचा अर्थ अत्यंत गूढ आहे. जसे ढग नाहीसे झाले की आकाश आपलेपणाने स्वतःमध्येच विसावते, त्याला वेगळे दाखवण्यासारखे काही उरत नाही, तसेच साधकाचा आत्मा स्वतःमध्येच विलीन होतो. आत्मा आणि ब्रह्म यांत कोणताही भेद उरत नाही. हेच समाधीचे लक्षण आहे. बाह्य जगाचे, विचारांचे, शब्दांचे, स्पर्शांचे, चित्ताच्या लहरींचे अस्तित्व उरत नाही. जसे स्वच्छ निळे आकाश स्वतःमध्ये अखंड शांत असते, तसेच साधकाचे चैतन्य स्वतःमध्ये एकरूप होऊन जाते.

या अवस्थेचे साधकाला काय लाभ होतात? सर्वप्रथम, अंतर्गत शांतीचा अनुभव. मनरूपी मेघ नाहीसा झाल्यावर साधक दुःख, चिंता, भय या साऱ्यापलीकडे जातो. विचारांचा कोलाहल थांबतो. चंचल प्राणाची गती शांत झाल्यावर शरीरातील क्लेश, इंद्रियांचे भान, सुख-दुःखाची अनुभूती ही सारी लय पावते. आणि शेवटी जेव्हा आत्मा स्वतःमध्येच विसावतो, तेव्हा आनंदाचा अथांग सागर उघडतो. तो आनंद कोणत्याही बाह्य कारणावर अवलंबून नसतो. तो परम आनंद म्हणजेच ब्रह्मानंद.

ही अवस्था म्हणजे अंतिम मुक्तीचा दरवाजा आहे. सामान्य मनुष्य आयुष्यभर बाह्य सुखांच्या मागे धावत राहतो. पैसा, मान, सत्ता, कुटुंब, इंद्रियभोग यातून तो समाधान शोधतो. पण प्रत्येक सुख तात्पुरते असते. ते नश्वर असल्याने त्यातून खरी शांती मिळत नाही. म्हणूनच संत म्हणतात की खरे समाधान मिळवायचे असेल तर मनाचे मेघ हटवावे लागतात, प्राणाची चंचलता संपवावी लागते आणि आत्म्याला स्वतःमध्येच विसावू द्यावे लागते.

ज्ञानेश्वर महाराजांनी ही संकल्पना अगदी सोप्या प्रतिमेतून समजावून सांगितली आहे. ढग विरले की आकाश दिसते. ढग आकाशावर पडदा टाकतात, पण आकाशाला कधी झाकू शकत नाहीत. त्याचप्रमाणे मनाचे विचार आत्म्यावर पडदा टाकतात, पण आत्म्याला नष्ट करू शकत नाहीत. जसे पवनाची चंचलता संपली की तो स्थिर होतो, तसेच प्राणाची गती थांबली की आत्म्याचे स्वरूप उमगते. आणि जसे आकाश स्वतःमध्ये अखंड स्थिर असते, तसेच आत्मा ही स्वतःमध्ये अखंड आहे.

ही ओवी केवळ योगींच्या समाधीचे वर्णन नाही, तर प्रत्येक साधकासाठी मार्गदर्शक आहे. जीवनात शांती हवी असेल तर मनावर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे. ध्यान आणि नामस्मरण ही मन स्थिर करण्याची प्रभावी साधने आहेत. प्राणायाम ही प्राणाची चंचलता संपवण्याची साधना आहे. आणि आत्मचिंतन म्हणजे आत्म्याला स्वतःमध्ये विसावू देणे होय. यासाठी गुरुकृपा, सातत्य आणि श्रद्धा ही तीन आधारस्तंभ आवश्यक आहेत.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आजच्या काळातही आपल्याला तितकीच लागू पडते. आधुनिक जीवनशैलीत मनाच्या चंचलतेत अधिक वाढ झाली आहे. माहितीचा प्रचंड ओघ, स्पर्धा, ताणतणाव, भविष्यातील काळजी, भूतकाळाचे ओझे यामुळे मन सतत अस्वस्थ आहे. अशा वेळी ही ओवी आपल्याला स्मरण करून देते की खरी शांती बाहेर कुठे नाही, ती आत आहे. फक्त मनाचे मेघ दूर करायचे, प्राणाची गती शांत करायची आणि आत्म्याला स्वतःमध्येच विसावू द्यायचे.

हीच खरी साधना, हाच खरा योग आणि हाच खरा आनंद आहे. “तेथ मनाचे मेहुडे विरे, पवनाचे पवनपण सरे, आपणपां आपण मुरे, आकाशही” – या ओवीत संत ज्ञानेश्वरांनी मुक्तीचे रहस्य संपूर्णत्वाने उलगडून दाखवले आहे.