हे ब्रह्मस्थिति निःसीम । जे अनुभवितां निष्काम ।
पातले परब्रह्म । अनायासें ।। ३६८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दुसरा
ओवीचा अर्थ – ही ब्रह्मस्थिति अमर्याद आहे. जे निष्काम पुरूष हिचा अनुभव घेतात, ते अनायासे परब्रह्माला पोंचतात.
ज्ञानेश्वरीच्या दुसऱ्या अध्यायातील ही ओवी अतिशय गहन अर्थपूर्ण आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेतील अध्यात्मिक विचारांना मराठी भाषेत गेयतेने आणि साधेपणाने व्यक्त केले आहे. या ओवीत “ब्रह्मस्थिति” म्हणजेच आत्मज्ञान, परमात्म्याची अनुभूती, आणि निःसीम स्थिती यांचा उल्लेख आहे.
निरूपण:
- “हे ब्रह्मस्थिति निःसीम”:
या वाक्याद्वारे संत ज्ञानेश्वर ब्रह्मस्थितीची निस्सीम (सीमाहीन) अवस्था वर्णन करतात. ही स्थिति म्हणजे आत्मा आणि परमात्म्याच्या ऐक्याची अनुभूती आहे, जी कोणत्याही सीमांनी बांधलेली नाही. निःसीमता ही वाचनीय, अनुभवनीय, आणि सर्वत्र व्यापून राहणारी आहे. ही अवस्था मिळाल्यानंतर मनुष्य क्षुद्र सांसारिक बंधनांतून मुक्त होतो. - “जे अनुभवितां निष्काम”:
या ओळीत ‘निष्कामता’ (इच्छा किंवा अपेक्षाशून्यता) हा आत्मज्ञान प्राप्त व्यक्तीचा स्वभाव आहे, असे सूचित केले आहे. निष्काम व्यक्तीला संसारातील काहीही मोह राहत नाही. ही अवस्था अनुभवाने प्राप्त होते; केवळ वाचनाने किंवा ऐकण्याने नाही. अनुभव ही ज्ञानेश्वरांच्या तत्त्वज्ञानाची केंद्रबिंदू आहे. त्यांनी इथे स्पष्ट केले आहे की, आत्मज्ञान प्राप्त व्यक्ती निष्काम होऊन जगते आणि त्याच्या सर्व क्रिया सहज घडतात. - “पातले परब्रह्म”:
‘पातले’ या शब्दाचा अर्थ आहे लीन होणे किंवा विलीन होणे. येथे संत ज्ञानेश्वर असे सांगत आहेत की, जी व्यक्ती ब्रह्मस्थितीत पोहोचते, ती स्वतःला परब्रह्मामध्ये पूर्णतः विलीन करते. म्हणजेच त्याचे ‘मी’पण नष्ट होते आणि तो व्यक्ती पूर्णतः परमात्म्याच्या स्वरूपात एकरूप होतो. - “अनायासें”:
ही अवस्था सहजतेने (अनायास) प्राप्त होते, हे येथे अधोरेखित केले आहे. परंतु ही सहजता केवळ त्या व्यक्तीसाठी आहे, ज्याने कर्मयोग, ज्ञानयोग, भक्तियोग, किंवा ध्यानमार्गाद्वारे स्वतःला तयार केले आहे. म्हणजेच, प्रयत्न आणि साधना यांमुळे व्यक्ती या सहजतेच्या स्थितीपर्यंत पोहोचते.
ओवीचा एकूण अर्थ:
संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यानंतर मनुष्य ब्रह्मस्थितीत पोहोचतो, जी अनंत आहे, इच्छा-आकांक्षांपासून मुक्त आहे, आणि परब्रह्माशी लीन झालेली आहे. ही स्थिति कोणत्याही कठोर प्रयत्नांशिवाय किंवा कष्टांशिवाय (अनायास) मिळाल्यासारखी वाटते, कारण ती साधनेचा सर्वोच्च टप्पा आहे.
आत्मज्ञानाचा संदेश:
या ओवीतून संत ज्ञानेश्वरांनी आत्मज्ञान, निष्कामता, आणि परब्रह्माशी ऐक्य यांचे महत्त्व सांगितले आहे. त्यांनी मार्गदर्शन केले आहे की, जेव्हा मनुष्य सांसारिक बंधने आणि इच्छांचा त्याग करतो, तेव्हा त्याला हा अनुभव प्राप्त होतो. ही स्थिती म्हणजेच मोक्ष आहे, जिथे आनंद, शांती, आणि अनंत सत्य यांचा निवास आहे.
आधुनिक काळात अर्थ:
आधुनिक काळातही ही ओवी आपल्याला अध्यात्मिक जीवनाचा सल्ला देते. ती आपल्याला सांगते की, आपण आपल्या स्वार्थी आकांक्षा सोडून अंतर्मुख होऊन जीवनाकडे बघितल्यास खऱ्या आनंदाचा शोध लावू शकतो. ही स्थिति ध्यान, साधना, आणि मन:शांतीद्वारे प्राप्त करता येते.
निष्कर्ष:
संत ज्ञानेश्वरांची ही ओवी केवळ एक धार्मिक शिक्षण नाही तर ती जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर मार्गदर्शक ठरू शकते. ब्रह्मस्थिति, निःसीमता, आणि निष्कामता या संकल्पनांमधून आत्मज्ञानाच्या दिशेने प्रवास कसा करावा, हे इथे सुस्पष्टपणे मांडले आहे.
