म्हणऊनि ब्रह्म तेंचि कर्म । ऐसें बोधा आलें जया सम ।
तया कर्तव्य तें नैष्कर्म्य । धनुर्धरा ।। १२१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा

ओवीचा अर्थ – म्हणून कर्म ब्रह्मच आहे, असें साम्य ज्याच्या प्रतीतीला आलें, त्यानें कर्त्यकर्म जरी केलें तरी अर्जुना, तें नैष्कर्म्यच होय.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायामध्ये श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचे गूढ उलगडून सांगत आहेत. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ही तत्त्वज्ञानात्मक संकल्पना अत्यंत रसाळ आणि सोपी करून सांगितली आहे. या ओवीमध्ये कर्म आणि ब्रह्म यांचा अभेद दर्शवला आहे.

निरूपण:
हे धनुर्धर अर्जुना, ध्यानपूर्वक ऐक! जेव्हा एखाद्या साधकाला हे समजते की ब्रह्मस्वरूप आणि कर्म एकरूपच आहेत, तेव्हा त्याच्या दृष्टीने कर्म करण्याचे बंधनच संपते. कारण त्या स्थितीमध्ये तो कर्म करत असला तरी तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर इथे एक गूढ पण अत्यंत सुंदर तत्त्वज्ञान मांडतात—”ब्रह्म तेंचि कर्म” म्हणजेच परमात्म्याची प्रकृती हाच कर्माचा मूळ गाभा आहे. जो ह्या सत्याचा साक्षात्कार करतो, त्याच्यासाठी कर्म करण्यामध्येही नैष्कर्म्य म्हणजेच अकर्मभाव निर्माण होतो.

रसाळ रूपकात्मक स्पष्टीकरण:
समजा, समुद्राच्या लाटा सतत निर्माण होत राहतात, पण त्या लाटा स्वतः समुद्रापासून वेगळ्या नसतात. त्या समुद्राचाच एक भाग असतात. त्याचप्रमाणे, ब्रह्म हेच संपूर्ण विश्व आहे आणि त्याच्यापासून उद्भवणारी प्रत्येक क्रिया ही त्याच्याच स्वरूपाची आहे. ज्याला हे सत्य उमगते, तो मग कर्म करण्यामध्येही अलिप्त राहतो.

हे असेच आहे जसे सूर्य प्रकाश देतो, पण त्याला प्रकाशाचा भार वाटत नाही. वारा वाहतो, पण त्याला त्या गतीचे ओझे जाणवत नाही. अशाच प्रकारे, जो ब्रह्मस्वरूपाशी तद्रूप होतो, तो कर्म करतो, पण त्याला त्याचे बंधन लागत नाही.

नैष्कर्म्याची व्याख्या:
नैष्कर्म्य म्हणजेच “कर्माच्या बंधनातून मुक्त अवस्था.” मात्र याचा अर्थ कर्मच न करणे असा नाही. येथे संत ज्ञानेश्वरांनी कर्मयोगाचे गूढ स्पष्ट केले आहे—जर तुम्ही कर्माला अहंकाराने न करता, ब्रह्मभावाने करता, तर ते कर्म तुम्हाला बांधून ठेवत नाही.

तात्त्विक आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन:
ही ओवी केवळ तत्वज्ञानापुरती मर्यादित नाही, तर ती आपल्या दैनंदिन जीवनालाही लागू होते. जर आपण प्रत्येक कर्म करताना ‘मी करतो’ हा अहंकार सोडून देऊ आणि ते ईश्वरार्पण भावनेने करू, तर आपले कर्म नैष्कर्म्य होते.

हे अगदी नदीसारखे आहे—नदी वाहत राहते, पण तिचे पाणी सतत नव्याने येत राहते. तिला थांबण्याचा मोह होत नाही, ना ती वाहण्याचा गर्व बाळगते. म्हणूनच, अर्जुना, तूही कर्म कर, पण ब्रह्मभावाने, अहंकाररहित!

समारोप:
या एका ओवीत ज्ञानेश्वरांनी संपूर्ण कर्मयोगाचा सार सांगितला आहे. कर्म करणे अपरिहार्य आहे, पण त्याला बंधन म्हणून न पाहता जर आपण ब्रह्मस्वरूप समजून कर्म केले, तर ते आपल्याला मुक्त करते. कर्म करताना कोणताही व्यक्तिगत स्वार्थ, अभिमान किंवा आसक्ती ठेवली नाही, तर त्यातूनच नैष्कर्म्याचा अनुभव मिळतो.

अर्थातच, ही ओवी केवळ गीतेतील शिकवण नसून, ती आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक कृतीसाठी एक सुंदर मार्गदर्शन आहे.