एक संयमाग्नीहोत्री । ते युक्तित्रयाचां मंत्री ।
यजन करिती पवित्रीं । इंद्रियद्रव्यीं ।। १२७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – धारणाध्यानसमाधिरूप संयम, हेंच कोणी अग्निहोत्र त्याचें आचरण करणारे कित्येक मूलबंधादिक तीन बंधरूपी मंत्रद्वारां, इंद्रियरूपी पवित्र द्रव्यांनी यज्ञ करतात.
ही ओवी संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायाच्या भाष्याच्या रूपात लिहिली आहे. यामध्ये त्यांनी योगी, ज्ञानी आणि संयमी साधकाचे स्वरूप प्रभावी रूपात स्पष्ट केले आहे.
शब्दार्थ आणि अर्थ
१. संयमाग्नीहोत्री – संयम (इंद्रियनिग्रह) रूपी अग्नीत होम करणारा.
२. युक्तित्रयाचां मंत्री – योगाच्या तीन अंगांशी (ज्ञान, भक्ती आणि कर्म) संबंधित असणारा ज्ञानी.
३. यजन करिती पवित्रीं – पवित्र साधनांनी यज्ञ करणारा.
४. इंद्रियद्रव्यीं – आपल्या इंद्रियांना (शरीर, मन, बुद्धी) होम करणारा.
ही ओवी आत्मसंयम, योगसाधना आणि आत्मबोधाचे गहन तत्त्वज्ञान सहज आणि सुंदर शब्दांत स्पष्ट करते.
१. संयमाग्नीहोत्री – संयमाचा यज्ञ करणारा
सामान्यतः अग्निहोत्र म्हणजे वैदिक विधी, जिथे अग्नीत हविष्य अर्पण करून देवतांचे पूजन केले जाते. परंतु येथे संत ज्ञानेश्वर याने ‘संयमाग्नीहोत्री’ हा शब्द वापरला आहे, जो अधिक सूक्ष्म आहे.
योगीजन बाह्य अग्निहोत्र न करता आपल्या संयमाच्या अग्नीत सर्व कर्मे अर्पण करतात. इंद्रियांवर संयम ठेवणे, त्यांना स्वार्थासाठी न वापरणे आणि आपल्या विचारांवर ताबा मिळवणे, हेच त्यांचे यज्ञकर्म असते.
२. युक्तित्रयाचां मंत्री – तीन योगांचा ज्ञानी साधक
योगाचे मुख्यतः तीन प्रकार सांगितले गेले आहेत –
ज्ञानयोग – आत्मस्वरूपाचा शोध आणि तत्त्वज्ञानाचे आकलन.
भक्तियोग – ईश्वरप्रेम आणि समर्पण.
कर्मयोग – स्वार्थत्यागाने कर्म करणे.
या तिन्हींचा योग्य तो उपयोग करून जो साधना करतो, तो खरा योगी होतो. अशा व्यक्तीला ‘युक्तित्रयाचां मंत्री’ म्हणतात, म्हणजेच जो या तीन योगमार्गांचा तज्ञ असतो.
३. यजन करिती पवित्रीं – पवित्र साधनांनी यज्ञ करणारा
पारंपरिक यज्ञामध्ये शुद्ध वस्तू वापरल्या जातात, पण येथे पवित्रता ही बाह्य नसून आंतरवृत्तीची आहे.
योगी आपल्या कर्मे, विचार आणि भावनांचे पावित्र्य जपत असतो. त्याचे जीवनच एक यज्ञ बनते.
४. इंद्रियद्रव्यीं – इंद्रियेच अर्पण करणारा
सर्वसामान्य लोक यज्ञात बाह्य द्रव्ये अर्पण करतात, पण खरा योगी आपल्या इंद्रियांचेच द्रव्य म्हणून समर्पण करतो.
डोळे – परमात्म्याचे दर्शन करण्यासाठी.
कान – सत्शास्त्र आणि संतवचन ऐकण्यासाठी.
जीभ – केवळ मधुर, सत्य आणि हितकारक बोलण्यासाठी.
हात – सत्कर्म करण्यासाठी.
पाय – साधुसंतांच्या संगतीसाठी.
मन – सतत ईश्वरचिंतनात गुंतवण्यासाठी.
यामुळे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व ईश्वरार्पित होते आणि खऱ्या अर्थाने आत्मशुद्धी होते.
समजा, एक ज्योतिषी रत्नशास्त्राचा तज्ञ आहे. त्याच्याकडे वेगवेगळी रत्ने आहेत – काही चमकदार, काही मंद, काही मौल्यवान, काही सामान्य. परंतु तो त्यांचा योग्य उपयोग करून सुंदर हार तयार करतो, ज्यामुळे त्या सर्व रत्नांचे सौंदर्य खुलते.
त्याचप्रमाणे, योगीजन आपल्या सर्व इंद्रियांना संयमित ठेवून, त्यांचा योग्य उपयोग करून, जीवनाला यज्ञस्वरूप बनवतात.
निष्कर्ष
ही ओवी आत्मसंयम आणि साधनेचे तत्त्वज्ञान स्पष्ट करते. जो संयमाचे महत्त्व जाणतो आणि आपल्या इंद्रियांवर ताबा ठेवतो, तो खऱ्या अर्थाने योगी असतो. ज्ञान, भक्ती आणि कर्म या तिन्हींचा समतोल साधणारा खऱ्या अर्थाने ईश्वराच्या समीप जातो. ही ओवी केवळ साधना मार्गच सांगत नाही, तर आपले जीवन कसे यज्ञमय बनवावे, याचे सुंदर मार्गदर्शन करते.
देवाशी मोकळेपणाने बोलण्याचा अधिकार : ज्ञानेश्वरीतील भक्तीचा गूढ अर्थ