म्हणोनि गूढपण आपुलें मोडो । वरि न बोलावेंही बोलावें घडो ।
परि आमुचिचे जीवींचें पडो । तुझां जीवीं ।। ३७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – म्हणून आमचे गुप्तपण मोडले तर मोडो. शिवाय न बोलण्याची अशी जी गोष्ट तीहि बोलली जावो !
संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ज्ञानेश्वरी या अद्वितीय ग्रंथात भक्ती, ज्ञान आणि आत्मानुभव यांचा विलक्षण संगम दिसतो. या ग्रंथातील प्रत्येक ओवी ही केवळ शब्दांची रचना नसून ती अनुभूतीची अभिव्यक्ती आहे. ही ओवी भक्ताच्या अंतःकरणातील प्रांजळ भावनेचे आणि भगवंताशी असलेल्या जिव्हाळ्याच्या नात्याचे अत्यंत हृद्य चित्र उभे करते. या काही शब्दांत भक्तीचा असा गूढ आणि प्रेमळ अनुभव व्यक्त झाला आहे की, त्याचे चिंतन करताना मन हळुवार होते.
या ओवीचा आरंभ “म्हणोनि गूढपण आपुलें मोडो” या वाक्याने होतो. “गूढपण” म्हणजे अंतरंगात लपवून ठेवलेली भावना, अनुभव किंवा रहस्य. सामान्यतः मनुष्य आपले अंतरंग सर्वांसमोर उघडे करत नाही. प्रत्येकाच्या मनात काही गोष्टी अशा असतात की त्या केवळ स्वतःपुरत्याच जपल्या जातात. त्या मनाच्या गाभाऱ्यातील मौन असतात. पण येथे संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की, आमचे हे गुपित मोडले तरी हरकत नाही. ते लपून राहिले नाही तरी चालेल.
ही भावना साधी नाही. यामध्ये भक्ताच्या अंतःकरणातील निखळ प्रामाणिकपणा दिसतो. भक्ताला आपल्या भावनांचा आडोसा ठेवायचा नसतो. तो भगवंतापुढे पूर्णपणे पारदर्शक असतो. जसे एखादे मूल आईसमोर काहीही लपवत नाही, तसे भक्त भगवंतापुढे आपले मन पूर्ण उघडे करतो. त्याला आपल्या भावनांचा लाज किंवा संकोच वाटत नाही. कारण त्या भावनांचा आधारच प्रेम असतो.
भक्तीच्या मार्गावर चालणाऱ्या व्यक्तीच्या अंतःकरणात अनेक अनुभव येत असतात. कधी आनंदाचे तर कधी गहिवराचे. कधी भगवंताची आठवण मनाला इतकी व्यापून टाकते की, मनातील भावनांचा ओघ थांबत नाही. अशा वेळी त्या भावना शब्दांच्या रूपाने बाहेर पडतात. संत ज्ञानेश्वर याच स्थितीचे वर्णन करीत आहेत.
“वरि न बोलावेंही बोलावें घडो” या ओळीत ही अवस्था अधिक स्पष्ट होते. येथे ते सांगतात की, जे बोलू नये असे वाटते तेही बोलले जाते. याचा अर्थ असा नाही की भक्ताला संयम राहत नाही; तर याचा अर्थ असा की प्रेमाचा ओलावा इतका भरून येतो की तो शब्दांतून व्यक्त झाल्याशिवाय राहत नाही.
मनात एखादी भावना खूप खोलवर निर्माण झाली की ती व्यक्त व्हायलाच पाहते. जसे आकाशात ढग दाटून आले की पाऊस पडल्याशिवाय राहत नाही, तसेच अंतःकरणात भक्तीचा भाव दाटून आला की तो शब्दांतून किंवा कृतीतून प्रकट होतो. हा भाव कृत्रिम नसतो; तो सहज असतो. संतांच्या जीवनात हा सहजपणा मोठ्या प्रमाणात दिसतो. ते जे बोलतात ते अनुभवातून बोलतात. त्यांच्या शब्दांत तत्त्वज्ञान असते, पण ते कोरडे नसते. त्यात प्रेमाची ऊब असते. म्हणूनच त्यांच्या ओवी मनाला स्पर्श करतात.
या ओवीतील पुढील ओळ आहे—“परि आमुचिचे जीवींचें पडो तुझां जीवीं.” ही ओळ या संपूर्ण ओवीचा गाभा आहे. संत ज्ञानेश्वर येथे म्हणतात की, आमचे हे सर्व बोलणे, हे गूढ उघड होणे, हे सर्व एका उद्देशासाठी आहे—आमचे जीवन तुझ्या जीवनात सामावून जावे. ही कल्पना अत्यंत गूढ आणि गहन आहे. भक्ताला स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व राहावे असे वाटत नाही. त्याला भगवंतात पूर्ण विलीन व्हायचे असते. जसे एखादी नदी समुद्रात जाऊन मिळते तेव्हा तिचे वेगळेपण उरत नाही, तसेच भक्ताला आपल्या जीवनाचे वेगळेपण विसरून भगवंताशी एकरूप व्हायचे असते.
भक्तीच्या मार्गावर ही अवस्था अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. सुरुवातीला भक्त आणि भगवंत यांच्यात भेद असतो. भक्त भगवंताची पूजा करतो, त्याला हाक मारतो, त्याची स्तुती करतो. पण जसजसे प्रेम वाढते तसतसे हे अंतर कमी होत जाते. शेवटी अशी अवस्था येते की भक्ताला वाटते—मी आणि तू वेगळे नाही. माझे अस्तित्व तुझ्यातच आहे.
संत ज्ञानेश्वरांच्या विचारांत ही एकरूपतेची भावना वारंवार दिसते. त्यांच्या मते भगवंत हा दूरवर बसलेला कोणी वेगळा देव नसून तो प्रत्येकाच्या अंतःकरणात वास करतो. म्हणूनच भक्ताला बाहेर शोधण्याची गरज नसते; तो स्वतःच्या अंतरंगात भगवंताला अनुभवतो. या ओवीतून भक्तीचे अत्यंत सुंदर रूप समोर येते. ही भक्ती भीतीवर आधारित नाही; ती प्रेमावर आधारित आहे. काही लोक देवाला घाबरतात. त्यांना वाटते की देव रागावेल, शिक्षा करेल. पण संतांच्या भक्तीत असा भयभाव नाही. त्यांच्या भक्तीत केवळ प्रेम आहे.
प्रेमाच्या नात्यात लपवाछपवी नसते. प्रेम जसे असते तसे उघडे असते. म्हणूनच संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की आमचे गुपित मोडले तरी चालेल. कारण ते गुपित म्हणजेच भगवंताविषयीचे प्रेम आहे. आणि प्रेम जितके व्यक्त होते तितके ते अधिक समृद्ध होते.
भक्ताच्या अंतःकरणातील ही अवस्था समजून घेताना एक गोष्ट लक्षात येते—भक्ती म्हणजे केवळ धार्मिक विधी नाही. ती अंतःकरणाची वृत्ती आहे. मंदिरात जाऊन पूजा करणे, मंत्र म्हणणे, व्रत करणे या गोष्टी महत्त्वाच्या असल्या तरी त्या भक्तीची बाह्य रूपे आहेत. खऱ्या भक्तीचा जन्म मनात होतो. जेव्हा मन भगवंताच्या स्मरणाने ओथंबून जाते तेव्हा प्रत्येक क्षण भक्तीमय होतो. चालणे, बोलणे, काम करणे—सर्व गोष्टी भगवंताशी जोडल्या जातात. त्या वेळी भक्ताला वेगळे काही करावे लागत नाही. त्याचे संपूर्ण जीवनच भगवंताला अर्पण झालेले असते.
“परि आमुचिचे जीवींचें पडो तुझां जीवीं” या वाक्यात हाच भाव व्यक्त होतो. संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की आमचे जीवन तुझ्यात पडावे—म्हणजे तुझ्यात विलीन व्हावे. ही केवळ काव्यात्मक कल्पना नाही; ती आत्मानुभवाची अवस्था आहे. आध्यात्मिक साधनेचा अंतिम टप्पा म्हणजे ही एकरूपता. त्या अवस्थेत अहंकार नष्ट होतो. “मी” हा भाव विरघळून जातो. जे उरते ते केवळ परमात्म्याचे अस्तित्व. भक्ताला तेव्हा जाणवते की आपण वेगळे नव्हतोच; आपण नेहमीच त्या परमसत्तेचा भाग होतो.
संत ज्ञानेश्वरांनी ही अनुभूती अत्यंत सहज आणि सोप्या भाषेत व्यक्त केली आहे. त्यांच्या शब्दांत कुठेही गुंतागुंत नाही. पण त्या साधेपणातच गहन तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. या ओवीत आणखी एक सूक्ष्म अर्थही दिसतो. तो म्हणजे भक्ताची नम्रता. संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की आमचे गूढ मोडले तरी चालेल, आम्ही न बोलायचे ठरवले तरी बोलले जाईल. याचा अर्थ असा की ते स्वतःला कर्ता मानत नाहीत. त्यांना वाटते की जे काही घडते ते भगवंताच्या इच्छेनेच घडते.
ही नम्रता संतांच्या जीवनाचे वैशिष्ट्य आहे. ते आपल्या अनुभवाचा गर्व करत नाहीत. उलट ते म्हणतात की हे सर्व भगवंताचेच आहे. आपण केवळ त्याचे माध्यम आहोत. भक्तीच्या मार्गावर ही वृत्ती अत्यंत आवश्यक आहे. कारण अहंकार असताना भगवंताशी एकरूपता शक्य नाही. अहंकार म्हणजे स्वतःचे वेगळेपण जपण्याची वृत्ती. पण भक्ती म्हणजे हे वेगळेपण सोडून देणे.
संत ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीतून आपणास एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो—भगवंताशी नाते जोडताना कृत्रिमता ठेवू नये. मनात जे आहे ते प्रामाणिकपणे व्यक्त करावे. देवाला आपली सजावट किंवा दिखावा नको असतो; त्याला मनाची खरी भावना हवी असते. म्हणूनच संतांच्या भक्तीत सहजता आणि प्रांजळपणा दिसतो. ते देवाशी अगदी आपल्यासारखे बोलतात, कधी प्रेमाने, कधी गहिवराने, तर कधी खेळकरपणे. त्या संवादात औपचारिकता नसते; त्यात जिव्हाळा असतो.
या ओवीचे चिंतन करताना असे जाणवते की भक्ती म्हणजे अंतःकरणातील प्रेमाचा प्रवाह आहे. तो प्रवाह थांबवण्याचा प्रयत्न केला तरी तो वाहत राहतो. आणि शेवटी तो प्रवाह भगवंताच्या सागरात जाऊन मिळतो. अशा प्रकारे संत ज्ञानेश्वरांची ही ओवी भक्तीच्या गूढतेचे, प्रेमाच्या ओलाव्याचे आणि परमात्म्याशी एकरूप होण्याच्या उत्कट आकांक्षेचे अत्यंत सुंदर चित्र उभे करते. काही शब्दांत व्यक्त झालेली ही अनुभूती इतकी व्यापक आहे की तिचे चिंतन करताना मन अधिकाधिक शांत, प्रसन्न आणि भगवंताच्या स्मरणात लीन होत जाते. 🌼
