हे शस्त्रेंवीण साधिती । दोरेंवीण बांधिती ।
ज्ञानियासी तरी वधिती । पैज घेउनी ।। २५८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा

ओवीचा अर्थ – हे शस्त्रावांचून ठार करतात. दोरावांचून बांधतात आणि ज्ञान्यांना तर प्रतिज्ञापूर्वक ठार करतात.

ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी या त्यांच्या अमर ग्रंथाच्या तिसऱ्या अध्यायात सांगितली आहे. या ओवीचा गूढार्थ लक्षात घेतल्यास जीवनाचे एक मोठे तत्त्वज्ञान समोर येते.

शब्दार्थ व प्रत्यक्ष अर्थ:

१. “हे शस्त्रेंवीण साधिती” – काही गोष्टी अशा असतात ज्या कुठल्याही भौतिक शस्त्रांचा वापर न करता सहज साध्य केल्या जातात.
२. “दोरेंवीण बांधिती” – काही बंधनं दोऱ्यांशिवायही घट्ट बांधली जातात.
३. “ज्ञानियासी तरी वधिती” – आणि, तीच गोष्ट ज्ञानी व्यक्तीलाही हरवते (पराभूत करते).
४. “पैज घेउनी” – जणू एखादी पैज लावूनच ती ते करीत असते.

आंतरिक गूढार्थ:

ही ओवी “माया” किंवा “अविद्या” यावर प्रकाश टाकते. संत ज्ञानेश्वर इथे म्हणतात की, अज्ञान हे एक असे साधन आहे, जे कोणतेही शस्त्र वापरले नाही तरीही माणसाला जखमी करू शकते. हे अज्ञान दोऱ्यांशिवाय घट्ट बांधून ठेवते—म्हणजेच, आपल्या विचारसरणीला, आपल्या कर्मांना आणि आपल्या संपूर्ण जीवनाला अज्ञानाच्या बेडीत अडकवते.

अशा प्रकारे, जरी कोणी ज्ञानी असेल तरीही, अज्ञानाच्या प्रभावाने तोही हरवतो. कारण माया (अविद्या) इतकी प्रभावशाली असते की, ती अगदी मोठमोठ्या विद्वानांनाही आपल्या जाळ्यात ओढते. हीच माया आपल्या मनात भीती, आसक्ती आणि मोह निर्माण करते, ज्यामुळे मनुष्य आत्मज्ञानापासून दूर राहतो.

उदाहरणद्वारे स्पष्टीकरण:

धरणीवरील बहुसंख्य लोक आपल्या मोह, स्वार्थ, अहंकार आणि भौतिक सुखसंपत्तीच्या आशेने गुंतून पडतात. हे बंधन दिसत नाही, पण तरीही माणसाला त्यातून सुटका मिळत नाही. जसे की—

• एका चिमणीला जर पिंजऱ्यात बंद केले तर ती उडू शकत नाही, हे स्पष्ट दिसते. पण जर तिचे पंख बांधले नाहीत तरी ती अन्नासाठी एकाच ठिकाणी राहते, तर त्या अदृश्य बंधनाचे काय?
• एखाद्या हत्तीला लहानपणी लहान दोराने बांधून ठेवले, तर मोठा झाल्यावरही त्याला वाटते की तो मोकळा होऊ शकत नाही, जरी तो खूप बलवान असला तरीही.

हीच गोष्ट आपल्या अज्ञानाची आहे. आपण मानलेल्या समजुती, भ्रम आणि विचारधारा आपल्याला असे बांधून ठेवतात की, सत्य आपल्या डोळ्यासमोर असूनही ते आपणाला दिसत नाही.

तात्त्विक अर्थ:

या ओवीतून संत ज्ञानेश्वर आपल्याला सांगू इच्छितात की, मोह आणि अज्ञान यांच्यामुळे माणूस खऱ्या ज्ञानापासून दूर राहतो. त्यासाठी एकच उपाय आहे— ज्ञान आणि आत्मबोध प्राप्त करणे. जोपर्यंत आपण आत्मज्ञानाकडे वाटचाल करत नाही, तोपर्यंत आपण या अदृश्य बंधनांमध्ये अडकून राहतो.

तात्पर्य:

संत ज्ञानेश्वर इथे आपल्याला मोह आणि अज्ञान यांचा धोका समजावून सांगतात. या अदृश्य बंधनांपासून मुक्त होण्यासाठी आणि खऱ्या आनंदाचा शोध घेण्यासाठी आत्मज्ञान आवश्यक आहे. त्यामुळे आपणही आपल्या जीवनातील अज्ञान ओळखून त्यावर विजय मिळवण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

“आत्मज्ञान हा एकमेव प्रकाश आहे, जो अज्ञानाच्या अंधाराला दूर करू शकतो!”