स्वप्नातील महापूरात बुडायचे नसेल तर चला उठा जागे व्हा..

नातरी चेइलियानंतरें । न बुडिजे स्वप्नीचेंनि महापूरे ।
तेवीं मातें पावले ते संसारें । लिंपतीचि ना ।। १५३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – अथवा जागा झाल्यानंतर माणूस स्वप्नातील महापुराने बुडत नाही, त्याप्रमाणें जे माझ्या स्वरूपी प्राप्त झालें, ते पुरुष संसारबंधनांत सांपडत नाहीत.

ज्ञानदेवांची ही ओवी म्हणजे अनुभवाच्या भाषेत मांडलेले अद्वैताचे अत्यंत जिवंत चित्र आहे. स्वप्न आणि जागृती यांचा दाखला देत, ते मुक्त पुरुषाची अवस्था इतक्या सहजतेने उलगडतात की वाचकाच्या मनात विचार न राहता अनुभूती निर्माण होते. स्वप्नातील महापूर कितीही भयानक असला, त्यात माणूस बुडलेला, वाहून गेलेला, गुदमरलेला दिसला तरी जाग आली की त्या सगळ्याचा मागमूसही राहत नाही. जागृतीनंतर “मी बुडालो होतो” ही आठवणही उरत नाही; कारण बुडणारा तो खरा नव्हताच. त्याचप्रमाणे, जो पुरुष भगवंताच्या स्वरूपाला प्राप्त झाला आहे, आत्मज्ञानाच्या जागृतीत स्थिर झाला आहे, त्याला संसाराचा महापूर स्पर्शही करू शकत नाही.

संसाराला येथे “महापूर” असे म्हटले आहे, ते उगाच नाही. संसार म्हणजे फक्त संसारधर्म, कुटुंब, व्यवहार एवढाच अर्थ येथे अपेक्षित नाही. जन्म-मरणाचा फेर, सुख-दुःखाची उलथापालथ, इच्छा-आकांक्षांचे लोंढे, राग-द्वेषांचे प्रवाह, अहंकाराची उफाळ, मोहाची गढूळ पाणी—हे सगळे मिळून जो अविरत वाहणारा पूर आहे, तो म्हणजे संसार. सामान्य माणूस या प्रवाहात नकळत वाहत जातो. कधी सुखाच्या लाटांवर तरंगतो, कधी दुःखाच्या गर्तेत अडकतो. “मी” आणि “माझे” या दोन दगडांना धरून तो स्वतःला वाचवण्याचा प्रयत्न करतो; पण तेच दगड त्याला अधिक खोल खेचत नेतात.

ज्ञानदेव म्हणतात, हा संसाराचा पूर असत्य नाही; पण तो स्वप्नासारखा आहे. स्वप्नात सर्व काही खरं वाटतं. स्वप्नात भीतीही खरी असते, आनंदही खरा असतो, वेदनाही खरी असते. पण जागृतीनंतर त्या सगळ्याला एक वेगळे स्थान मिळते. ते घडले असे म्हणावे लागते, पण आहे असे म्हणता येत नाही. संसाराचेही तसेच आहे. अज्ञानाच्या झोपेत संसार अत्यंत वास्तव वाटतो. “मी कर्ता आहे”, “मी भोक्ता आहे”, “माझ्यावर हे झाले”, “मला ते मिळाले नाही”—हे सगळे अनुभव खरे वाटतात. पण आत्मज्ञानाची जागृती झाली की, त्या सगळ्याचे स्वरूप बदलते.

येथे ज्ञानदेव अत्यंत सूक्ष्म भेद दाखवतात. ते असे म्हणत नाहीत की ज्ञानी पुरुषाला संसार नसतो. ते म्हणतात—“संसार लिंपतीचि ना.” म्हणजे संसार असतो, घडतो, व्यवहार चालू असतो; पण तो लागत नाही, चिकटत नाही, मळवत नाही. जसे कमळ पाण्यात असूनही ओले होत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुष संसारात असूनही संसाराचा होत नाही.

ही अवस्था सहज मिळणारी नाही. ही केवळ वैचारिक समजुतीतून येत नाही. “संसार मिथ्या आहे” असे तोंडाने म्हणणे आणि प्रत्यक्ष अनुभवात संसार मिथ्या वाटणे—या दोन गोष्टींमध्ये आकाशाएवढा फरक आहे. जोपर्यंत देहाला ‘मी’ समजले जाते, मनाला ‘माझे’ समजले जाते, तोपर्यंत संसार बुडवतोच. ज्ञानदेव म्हणतात, “तेवीं मातें पावले”—माझ्या स्वरूपाला प्राप्त झालेले पुरुष. म्हणजे ज्यांनी भगवंताला बाहेर शोधले नाही, मूर्तीत, कल्पनेत किंवा केवळ ग्रंथात मर्यादित केले नाही; तर ज्यांनी स्वतःच्या अस्तित्वाच्या मूळाशी त्याला ओळखले.

भगवंताचे स्वरूप म्हणजे कुठले तरी वेगळे, अलौकिक, आकाशात बसलेले तत्त्व नाही. ते स्वरूप म्हणजे शुद्ध चैतन्य, साक्षीभाव, निर्विकार अस्तित्व. जेव्हा साधक हे ओळखतो की “मी देह नाही, मी मन नाही, मी विचार नाही; मी त्या सगळ्यांचा साक्षी आहे”, तेव्हा एक मोठी उलथापालथ होते. मग सुख आले तरी तो सुखात बुडत नाही, दुःख आले तरी तो दुःखात विरघळत नाही. कारण तो जाणतो—हे येते आणि जाते; मी त्याच्या आधीही होतो आणि नंतरही आहे.

स्वप्नातील महापुराचे उदाहरण येथे फार महत्त्वाचे आहे. स्वप्नात माणूस धडपडतो, वाचण्यासाठी झटतो, श्वास कोंडतो. पण जाग आल्यावर तो हसतो. त्या भीतीवर तो हसतो. त्याला स्वतःचीच कीव येते—“मी कशाला घाबरलो?” संसारात अडकलेला माणूसही, ज्ञानाची जागृती झाल्यावर, मागे वळून पाहतो तेव्हा त्याला स्वतःचाच संसार हास्यास्पद वाटतो. ज्यासाठी तो रडला, ज्यासाठी तो जळला, ज्यासाठी त्याने इतरांना दुखावले—ते सगळे स्वप्नासारखे वाटते.

पण येथे एक धोका आहे. काही लोक स्वप्न-दृष्टांत चुकीच्या अर्थाने घेतात आणि संसाराकडे दुर्लक्ष करतात, कर्तव्य टाळतात, निष्क्रियतेला अध्यात्म समजतात. ज्ञानदेवांचा असा अर्थ नाही. ज्ञानी पुरुष व्यवहार सोडत नाही; पण व्यवहार त्याला बांधून ठेवत नाही. तो कर्म करतो; पण कर्मफळाशी चिकटत नाही. तो संसारात राहतो; पण संसार त्याच्या अंतरंगात शिरत नाही. ही अवस्था येण्यासाठी गुरुकृपा, साधना, वैराग्य आणि अखंड आत्मचिंतन आवश्यक आहे. फक्त वाचनाने, भाषणांनी, बौद्धिक चर्चांनी ही अवस्था येत नाही. ज्ञानदेवांनी स्वतः अनुभवलं आहे म्हणूनच ते इतक्या अधिकाराने सांगतात. त्यांचे शब्द अनुभवातून आलेले आहेत; म्हणूनच ते थेट हृदयाला भिडतात.

“लिंपतीचि ना”—या शब्दात मुक्तीची संपूर्ण व्याख्या सामावलेली आहे. मुक्ती म्हणजे संसार नाहीसा होणे नाही; मुक्ती म्हणजे संसार असूनही त्याने न लिंपणे. चिखलात उभा असलेला कमळाचा देठ चिखलाने माखत नाही, कारण त्याची प्रकृती वेगळी आहे. ज्ञानी पुरुषाचीही प्रकृती बदललेली असते. तो शरीराने, मनाने जगात असतो; पण त्याची ओळख बदललेली असते. तो स्वतःला आता “मी” म्हणून मर्यादित करत नाही; तो स्वतःला अखंड अस्तित्व म्हणून ओळखतो.

आजच्या काळात या ओवीचे महत्त्व अधिक आहे. आधुनिक माणूस अधिक वेगाने, अधिक तणावात, अधिक अपेक्षांमध्ये जगतो आहे. माहितीचा महापूर, स्पर्धेचा महापूर, आकांक्षांचा महापूर—या सगळ्यात तो अक्षरशः बुडतो आहे. बाहेरून यशस्वी दिसणारा माणूस आतून अस्थिर, भयग्रस्त, रिकामा होत चालला आहे. अशा वेळी ज्ञानदेवांची ही ओवी सांगते—उपाय बाहेर नाही; उपाय जागृतीत आहे.

जेव्हा माणूस स्वतःकडे पाहायला शिकतो, स्वतःच्या अस्तित्वाला प्रश्न विचारतो, तेव्हा हळूहळू स्वप्नातून जाग येऊ लागते. ही जागृती अचानकही होऊ शकते, आणि हळूहळूही होऊ शकते. पण एकदा का ती सुरू झाली की, संसाराचा पूर आपोआपच कमी भासू लागतो. समस्या येतात, पण त्या ‘मी’ होत नाहीत. दुःख येते, पण ते ‘माझे अस्तित्व’ व्यापून टाकत नाही.

ज्ञानदेवांची ही ओवी केवळ तत्त्वज्ञान नाही; ती जीवनशैली आहे. ती सांगते—जग सोडू नका, पण जगात हरवू नका. कर्म करा, पण कर्मात अडकू नका. प्रेम करा, पण आसक्त होऊ नका. दुःख आले तर पळू नका, पण त्यात बुडू नका. अशा रीतीने, स्वप्नातील महापुरातून जाग येते, तसेच आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात संसाराचे खरे स्वरूप उघड होते. मग संसार राहत नाही असे नाही; पण तो बांधत नाही. तो दिसतो; पण भुलवत नाही. तो स्पर्श करतो; पण लिंपत नाही. आणि हीच अवस्था ज्ञानदेव “माझ्या स्वरूपाला प्राप्त झालेले” असे म्हणतात.

ही अवस्था प्रत्येकासाठी शक्य आहे. ती काही निवडक संन्याशांची मक्तेदारी नाही. गृहस्थ, कामगार, शेतकरी, लेखक, राजा—जो कोणी अंतर्मुख होतो, जो कोणी सत्याची ओढ धरतो, त्याच्यासाठी ही जागृती शक्य आहे. कारण भगवंत कुठे दूर नाही; तो आपल्याच आत आहे. फक्त स्वप्नातून जागे होण्याची तयारी हवी. आणि एकदा का ती जाग आली, की मग संसाराचा कितीही मोठा महापूर आला, तरी तो आपल्याला बुडवू शकत नाही—कारण आपण आता पूरातले पाणी राहिलेले नसतो, तर त्या पाण्याचा साक्षी असतो.