तुम्हीं व्रतें नियमु न करावे । शरीरातें न पीडावें ।
दुरी केंही न वचावें । तीर्थासी गा ।। ८९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा
ओवीचा अर्थ – याखेरीज तुम्हाला आणखी व्रतें व नियम करण्याची जरूरी नाही, शरीराला पीडा देण्याची जरूरी नाही व दूर कोठें तीर्थाला जाण्याचें कारण नाही.
ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी ग्रंथाच्या तिसऱ्या अध्यायात सांगितली आहे. या ओवीतून ते धर्माच्या बाह्य आचारांचे महत्त्व कमी करून, अंतःकरणातील भक्ती आणि आत्मज्ञानाचे महत्त्व प्रतिपादित करतात.
ओवीचे निरूपण
“तुम्हीं व्रतें नियमु न करावे । शरीरातें न पीडावें ।”
या वचनात संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, बाह्य व्रते, उपवास, कठोर नियम किंवा शरीराला त्रास देणारे आचार करून मोक्ष किंवा आत्मज्ञान मिळत नाही. काही लोक धार्मिक पद्धती म्हणून अन्नत्याग, अंगाला ताप देणे, उपवास, विविध तपश्चर्या व कठोर साधना करतात, पण याने आत्मशुद्धी होत नाही.
“दुरी केंही न वचावें । तीर्थासी गा ।।”
ते पुढे सांगतात की, कोणत्याही गोष्टीला दूषण लावू नका. कोणी काय करावे, याबाबत टीका किंवा निंदा करू नका. तसेच केवळ बाह्य तीर्थयात्रा करूनच परमात्मा सापडत नाही. खरी तीर्थयात्रा ही अंतःकरणात असते—मन शुद्ध करून ईश्वरचिंतन करणे हेच खरे तीर्थाटन आहे.
संदेश
या ओवीतून संत ज्ञानेश्वरांनी असा संदेश दिला आहे की, खरा अध्यात्ममार्ग हा बाह्य कर्मकांडात नाही, तर तो अंतर्मुख होण्यात आहे. ईश्वरप्राप्तीसाठी केवळ बाह्य आचारांचे पालन न करता, मनातील अहंकार सोडून, प्रेम, समर्पण आणि ज्ञानमार्ग स्वीकारावा. तिसऱ्या अध्यायातील ही ओवी साधना, भक्ती आणि खऱ्या अध्यात्मिक जीवनाचा गाभा उलगडून दाखवते.
या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज उपदेश करतात की,
“व्रतें नियमु न करावे” – म्हणजेच कोणत्याही कठोर व्रतांचा अतिरेक करू नये.
“शरीरातें न पीडावें” – कठोर तप करून शरीराला अनावश्यक यातना देऊ नये.
“दुरी केंही न वचावें” – कोणालाही दूर लोटू नये, कोणत्याही प्रकारे भेदभाव करू नये.
“तीर्थासी गा” – खरी तीर्थयात्रा म्हणजे आत्मज्ञान प्राप्त करून भगवंताची ओळख होणे.
संत ज्ञानेश्वर महाराज इथे सांगतात की, धार्मिक आचार, व्रत-वैकल्ये, उपवास किंवा शारीरिक कष्टांनी ईश्वरप्राप्ती होत नाही. कित्येक लोक देवाला प्रसन्न करण्यासाठी अतोनात व्रते करतात, उपवास धरतात, शरीराला त्रास देतात; पण खरा भक्तीमार्ग हा सहज आणि प्रेमयुक्त असावा.
१) कठोर व्रत-तप आणि शरीरयातना:
भगवंत आपल्या भक्तांकडून कठोर तपस्येची अपेक्षा करत नाहीत. काही जण विविध व्रते, उपास-तापस, उपवास आणि अंगाला कष्ट देणाऱ्या साधना करतात. पण ही बाह्य आचरणे केवळ देहदंडन असल्यास, त्यातून भगवंतप्राप्ती होणार नाही. म्हणूनच श्रीज्ञानेश्वर सांगतात की, शरीराला त्रास देऊन मोक्ष मिळत नाही, उलट मन निर्मळ असणे महत्त्वाचे आहे.
२) कोणालाही दूर करू नका (सर्वसमावेशकता):
काही जण धर्माच्या संकुचित कल्पनांमध्ये अडकतात आणि “हे शुद्ध आहे, ते अपवित्र आहे”, “हा माझ्या जाती-धर्माचा नाही”, अशी भावना बाळगतात. पण खरा भक्त कुणालाही दूर लोटत नाही. भगवंत सर्वांचा आहे आणि प्रत्येक जिवामध्ये त्याचा अंश आहे. म्हणूनच संत ज्ञानेश्वरांनी इथे सांगितले आहे की, भेदभाव न करता सर्वांना आपलेसे करा.
३) तीर्थयात्रेचा खरा अर्थ:
बाहेरच्या तीर्थयात्रेचा खरा फायदा तेव्हाच होतो जेव्हा अंतःकरण शुद्ध असते. संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की, खरी तीर्थयात्रा म्हणजे भगवंताच्या नामस्मरणात राहणे, त्याची भक्ती करणे आणि आपल्या आचरणातून त्याचा प्रसाद मिळवणे.
तात्पर्य:
ज्ञानेश्वर महाराज आपल्याला सांगतात की, भक्तीचा मार्ग हा प्रेम, समर्पण आणि सर्वसमावेशकता यांचा असतो. बाह्य व्रते, उपवास आणि तीर्थयात्रांपेक्षा अंतःकरणातील शुद्धता आणि भगवंतावरील अखंड प्रेम अधिक महत्त्वाचे आहे.
“हरिकृपा जया होई । तेथें तीर्थ काय नाही ।।”
भगवंताची कृपा जिथे असते, तिथेच सर्व तीर्थस्थान असते!
निष्कर्ष:
ही ओवी आपल्याला सांगते की, बाह्य आडंबर, शारीरिक यातना किंवा कठोर नियमांनी ईश्वरप्राप्ती होत नाही. त्याऐवजी, मन निर्मळ ठेवणे, सर्वांना प्रेमाने स्वीकारणे आणि भगवंतावर अखंड श्रद्धा ठेवणे हेच खरे अध्यात्म आहे.
तू तर फक्त निमित्तमात्र…