तो शांतुचि अभिनवेल । ते परियसा मऱ्हाठे बोल ।
जे समुद्राहूनि खोल । अर्थभरित ।। २१४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – तो शांतरसच ज्यांत अपूर्वतेने प्रकटेल, जे अर्थपूर्ण व समुद्रापेक्षां गंभीर आहेत, ते मराठी बोल ऐका.
ज्ञानेश्वरी हा श्रीज्ञानेश्वर महाराजांनी रचलेला एक अद्वितीय ग्रंथ आहे, जो भगवद्गीतेवर विस्तृत आणि रसपूर्ण टीका करतो. ही ओवी श्रीकृष्णाच्या दिव्य ज्ञानाची आणि त्याच्या गूढतेची महती सांगणारी आहे.
शब्दार्थ आणि अर्थस्पष्टीकरण:
“तो शांतुचि अभिनवेल”
येथे “तो” म्हणजे ईश्वर, श्रीकृष्ण किंवा आत्मज्ञान.
“शांतु” म्हणजे शाश्वत शांतता आणि स्थिरता असलेला.
“अभिनवेल” म्हणजे सदैव नवीन, म्हणजेच सजीव, ताजेतवाने आणि अमरत्व प्राप्त असलेला.
हे ज्ञान असे आहे की, जरी ते अनादी, सनातन आणि स्थिर असले तरी ते प्रत्येक वेळी नवीन वाटते. साधक जसे जसे त्याचा अभ्यास करतो तसे तसे ते अधिकाधिक ताजेतवाने आणि गूढ वाटते.
“ते परियसा मऱ्हाठे बोल”
“परियसा” म्हणजे अत्यंत सुंदर आणि प्रभावी स्वरूपाने.
“मऱ्हाठे बोल” म्हणजे अत्यंत स्पष्ट, रसाळ आणि सहज समजेल अशा भाषेत सांगणे.
श्रीकृष्ण हे परमज्ञान अत्यंत सहजतेने, प्रभावीपणे आणि सुबोध भाषेत सांगत आहे. जसे भगवद्गीतेतील उपदेश अत्यंत प्रभावशाली असूनही सर्वसामान्य लोकांसाठीही समजण्यास सोपा आहे.
“जे समुद्राहूनि खोल”
समुद्राची खोली मोजता येत नाही, परंतु तरीही हे ज्ञान त्याहूनही खोल आहे.
ज्यांना आत्मज्ञान प्राप्त करायचे आहे, त्यांना या ज्ञानाचा गूढार्थ समजून घेण्यासाठी खोल चिंतन आणि मनन करावे लागेल.
ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगतात की भगवद्गीतेतील हा उपदेश केवळ वरवरचा नाही. जसे समुद्राच्या तळाशी जाऊन त्यातील मौल्यवान रत्ने मिळतात, तसेच या ज्ञानाच्या खोल तळाशी पोहोचल्यावरच त्याचा खरा उपयोग होतो.
“अर्थभरित”
हे ज्ञान परिपूर्ण आहे, ते अर्थाने भरलेले आहे.
हे ज्ञान शब्दशः घेतले तरी अर्थपूर्ण आहे, पण त्याचा गूढ आणि गहन अर्थ खूप मोठा आहे.
रसाळ विश्लेषण:
या ओवीत श्रीज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेतील ज्ञानाच्या गूढतेची आणि महानतेची महती सांगत आहेत. भगवद्गीतेचे ज्ञान हे नवीन असूनही सनातन आहे, हेच ते “अभिनवेल” या शब्दाने सुचवतात. हे ज्ञान सहज समजेल अशा भाषेत (मऱ्हाठे बोल) सांगितले आहे, त्यामुळे सर्वसामान्य भक्तही त्याचा लाभ घेऊ शकतात.
तसेच, जसे समुद्राच्या तळाशी जाऊनच खऱ्या रत्नांची प्राप्ती होते, तसेच भगवद्गीतेच्या ज्ञानाच्या खोल तळाशी गेले की त्याचा खरा आशय समजतो. श्रीकृष्णाचे हे वचन “अर्थभरित” आहे, म्हणजेच फक्त शब्दांचे खेळ नाही तर त्यात संपूर्ण ब्रह्मांडाचे रहस्य सामावलेले आहे.
निष्कर्ष:
ही ओवी श्रीकृष्णाच्या उपदेशाच्या गहनतेची आणि दिव्यतेची गोडी लावणारी आहे. साधकांनी फक्त वरवर ऐकून किंवा वाचून समाधानी न होता, त्यावर खोल चिंतन करावे, कारण हे ज्ञान अक्षय आणि सजीव आहे. ज्ञानेश्वर महाराज येथे अत्यंत सुंदर रीतीने भगवद्गीतेच्या गूढतेचे आणि रसाळतेचे वर्णन करतात, ज्यामुळे प्रत्येक साधकाला या ज्ञानाचा अधिकाधिक लाभ मिळू शकतो.
सृष्टीची ‘ॐ’ मध्येच उत्पत्ती अन् ‘ॐ’ मध्येच विलीनता