देखें विश्वभ्रमाऐसा । जो अमूर्ताचा कडवसा ।
तो जयाचिया प्रकाशा । पुरेचिना ।। १७४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – पाहा, निराकार परमात्म्याची पडछाया, म्हणून असणारा हा जो जगाचा पसारा, तो देखील ज्या ज्ञानाच्या प्रकाशाला पुरत नाही. विश्वाचा निरास करणें ह्याचीहि ज्या ज्ञानाच्या सामर्थ्यापुढे किंमत नाही.
या ओवीत माऊलींनी जगाच्या भ्रामक स्वरूपाचे आणि आत्मज्ञानाच्या प्रकाशाशिवाय त्या भ्रमाचा अंत होत नाही, हे स्पष्ट केले आहे.
निरुपण:
१) “देखें विश्वभ्रमाऐसा” — विश्व म्हणजे भ्रम
ज्ञानेश्वर माऊली इथे स्पष्ट सांगत आहेत की हे संपूर्ण विश्व एक भ्रम आहे.
“विश्वभ्रम” म्हणजे जगाचे भासमान आणि अस्थिर स्वरूप. जसे स्वप्नात दिसणाऱ्या गोष्टी वास्तव नसतात, तसेच हे संपूर्ण विश्वही अस्थायी आहे. आपण या जगाला स्थायी मानतो, पण प्रत्यक्षात ते क्षणभंगुर आहे.
या भ्रमाची उदाहरणे:
मृगजळ: जसे वाळवंटात पाणी असल्याचा भास होतो, पण प्रत्यक्षात पाणी नसते.
स्वप्न: झोपेत जे अनुभवतो, ते खरे वाटते पण जागे झाल्यावर कळते की ते भास होते.
सृष्टीतील बदल: ऋतू बदलतात, शरीर बदलते, नाती बदलतात—या गोष्टी शाश्वत नाहीत.
२) “जो अमूर्ताचा कडवसा” — जो अमूर्त असला तरी साक्षात्कार टाळता येत नाही
“अमूर्त” म्हणजे निर्गुण, ज्याला मूर्त स्वरूप नाही, जे बंधनात येत नाही.
“कडवसा” म्हणजे कठोर सत्य, जसे औषध कितीही कडू असले तरी रोग बरा करण्यासाठी आवश्यक असते.
हे विश्व भ्रम असूनही, सत्य जाणणे अनिवार्य आहे.
या सत्याकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे पुन्हा पुन्हा अज्ञानाच्या चक्रात अडकणे.
३) “तो जयाचिया प्रकाशा । पुरेचिना” — आत्मज्ञानाशिवाय भ्रम नष्ट होत नाही
अंधार केवळ प्रकाशानेच नाहीसा होतो; तसाच अज्ञानाचा अंधार आत्मज्ञानाच्या प्रकाशानेच नष्ट होतो.
या “प्रकाशा”चा अर्थ म्हणजे ब्रह्मज्ञान, आत्मसाक्षात्कार.
केवळ बाह्य शिक्षण किंवा वैचारिक ज्ञान पुरेसे नाही; प्रत्यक्ष अनुभूती लागते.
गुरुकृपा, साधना, आणि विवेकबुद्धी यांच्या सहाय्याने हा प्रकाश प्राप्त होतो.
सारांश:
ही ओवी आपल्याला शिकवते की संपूर्ण विश्व हे भ्रामक आहे, ते सत्य नाही. जरी हे सत्य कडवट वाटले तरी त्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. आत्मज्ञानाचा प्रकाशच हा भ्रम दूर करू शकतो आणि आपल्याला मुक्तीच्या दिशेने नेऊ शकतो.
तात्त्विक संदेश:
➡ संसाराचा भास मानू नका, आत्मज्ञानाची वाट धरा.
➡ आत्मज्ञान हा अंधकार नष्ट करणारा एकमेव दीप आहे.
➡ गुरुकृपेनेच हा ज्ञानप्रकाश प्रकट होतो.
शेवटचा विचार:
जगात भासमान गोष्टींना सत्य मानणे हा भ्रम आहे. या भ्रमातून बाहेर पडण्यासाठी आपल्याला आत्मज्ञानाचा प्रकाश हवा. तो प्रकाश मिळाल्याशिवाय अज्ञानाचा अंधार दूर होणार नाही. म्हणूनच, आत्मसाक्षात्काराकडे वाटचाल करणे ही खरी साधना आहे.
