मग अपानाग्नीचां मुखी । प्राणद्रव्यें देखी ।
हवन केले एकीं । अभ्यासयोगें ।। १४५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा

ओवीचा अर्थ – मग कोणीं अभ्यासाने अग्नीच्या मुखांत प्राणरूप द्रव्यांचे हवन करतात, पाहा.

कोणी अपानवायूचे ठिकाणीं प्राणवायूचें हवन करतात. म्हणजे पूरक नांवाचा प्राणायाम करतात. कोणी प्राणवायूचे ठिकाणीं अपान वायूचें हवन करतात. म्हणजे रेचक नावाचा प्राणायाम करतात. प्राणायामाचे ठिकाणी तत्पर असणारे प्राणवायु म्हणजे मुख व नासिका यांचेद्वारे बाहेर जाणारा वायु आणि अपानवायु म्हणजे मुख व नासिका यांचेद्वारे आंत येणारा वायु यांच्या गतींना रोध करून कुंभक नांवाचा प्राणायाम करतात.

ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील “ज्ञानकर्मसंन्यास योग” यावर निरूपण करताना लिहिली आहे. यात त्यांनी प्राणायाम आणि ध्यानाच्या माध्यमातून आत्महवन कसे करावे याचे सुंदर वर्णन केले आहे.

शब्दशः अर्थ आणि विश्लेषण

“मग अपानाग्नीचां मुखी । प्राणद्रव्यें देखी ।”
याचा अर्थ असा आहे की साधकाने अपानवायू (उत्सर्जनाशी संबंधित वायू) हा अग्निरूप मानून त्याच्या मुखात (संपर्कात) प्राणवायू (श्वसनाशी संबंधित वायू) अर्पण करावा. हे सूचित करते की योगसाधक प्राणायामाच्या प्रक्रियेद्वारे आपल्या श्वासाचा योग्य उपयोग करून आंतरिक ऊर्जा संतुलित करतो.

“हवन केले एकीं । अभ्यासयोगें ।।”
अभ्यासयोग म्हणजे सातत्यपूर्ण आणि प्रगल्भ साधना. यात साधक आपले प्राण (जीवनशक्ती) आणि अपान (निःस्सरणशक्ती) नियंत्रित करून, त्यांचा योग्य समन्वय साधून आत्महवन करतो. ही क्रिया योगाच्या उच्च स्तरावर पोहोचण्यासाठी आवश्यक असते.

तात्त्विक व तत्त्वज्ञानात्मक अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर प्राणायामाच्या आध्यात्मिक महत्त्वावर प्रकाश टाकतात. यामध्ये योगप्रक्रियेतील ‘प्राण’ आणि ‘अपान’ या दोन महत्त्वाच्या वायूंना संतुलित करण्याची संकल्पना दिली आहे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध प्रकारच्या यज्ञांची ओळख करून देतात. यातील एक महत्त्वाचा यज्ञ म्हणजे “प्राणायाम यज्ञ.”

प्राणायामात श्वास आत घेतल्यावर (पूरक), रोखून (कुंभक) आणि बाहेर सोडून (रेचक) शरीरातील ऊर्जा संतुलित केली जाते. येथे ‘हवन’ म्हणजे आपल्या श्वासाची नियंत्रित अर्पणप्रक्रिया, ज्या योगसाधनेने मन शांत होते आणि आत्मशुद्धी होते. याचा अंतिम उद्देश म्हणजे स्वतःच्या अस्तित्वाचे परमात्म्याशी विलिनीकरण करणे, जे आत्महवनाद्वारे साधले जाते.

आधुनिक जीवनातील संदर्भ

आजच्या धावपळीच्या जीवनात, मन शांत ठेवण्यासाठी ध्यान आणि प्राणायाम फारच आवश्यक ठरते.

योगाभ्यासाद्वारे आपण मनावर आणि शरीरावर नियंत्रण मिळवू शकतो.
श्वासोच्छ्वासाचे योग्य नियमन केल्यास तनाव, चिंता, आणि अस्थिरता कमी करता येते.
सातत्यपूर्ण अभ्यासयोगाने शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य सुधारते.
हे ध्यान आणि प्राणायाम नियमितपणे केल्यास आपले शरीर, मन आणि आत्मा शुद्ध होऊन ईश्वराशी जवळीक साधता येते.

निष्कर्ष
ही ओवी आत्महवनाच्या दुसऱ्या टप्प्याचे वर्णन करते, जिथे प्राण आणि अपानवायूंचे संतुलन करून साधक ध्यानमार्गाने आत्मशुद्धी करतो.
ही एक साधना असून, त्याद्वारे अहंकाराचा नाश करून परमात्म्याशी एकरूपता प्राप्त करता येते.

भावार्थ संक्षेप
“योगसाधक प्राणायामाच्या साहाय्याने आपला प्राण आणि अपान वायू संतुलित करून, सातत्यपूर्ण अभ्यासाने आत्महवन करतो.”