शंभर टक्क्यांचा शाप !

“किती मार्क मिळाले ?” हा प्रश्न आता “तू काय शिकलास ?” या प्रश्नाला गिळून टाकून बसला आहे. पूर्वी एखाद्या विद्यार्थ्याला सत्तर टक्के मिळाले, की शेजारीपाजारी पेढे वाटले जायचे. आता पंच्याण्णव टक्के मिळवणारा मुलगा घरात उदास बसलेला असतो आणि आईवडील समुपदेशक शोधत असतात ! कारण शेजारच्या मुलीला नव्याण्णव पूर्णांक आठ टक्के मिळालेले असतात. आपण कुठेतरी मागे पडलो, ही भावना इतकी भयानक झाली आहे की, आजचा समाज “उत्कृष्टते”पेक्षा “पूर्णांक” या आकड्याच्या प्रेमात वेडा झाला आहे.

शंभर टक्के ! हा आकडा आता प्रगतीचा मापदंड नसून मानसिक दबावाचे राष्ट्रीय प्रतीक झाला आहे. पूर्वी “परिपूर्ण” हा शब्द देवासाठी वापरला जायचा. आता तो शाळांच्या जाहिरातींसाठी वापरला जातो. “आमच्या शाळेचा निकाल शंभर टक्के !”, “आमच्या कॉलेजमधून टॉपर !”, “आमच्या कंपनीचे लक्ष्य शंभर टक्के पूर्ण !”, “शंभर टक्के ग्राहक समाधान !” अशा घोषणा इतक्या सर्वव्यापी झाल्या आहेत की, अपूर्णता हा माणसाचा स्वाभाविक गुण आहे, हेच समाज विसरून चालला आहे.

आज प्रत्येक क्षेत्रात आकड्यांचे साम्राज्य आले आहे. आणि आकडे जितके वाढतात, तितकी गुणवत्ता कमी होत चालली आहे. कारण गुणवत्तेला वेळ लागतो, श्रम लागतात, प्रामाणिकपणा लागतो; पण शंभर टक्के निकालाला फक्त व्यवस्थापन लागते !
शिक्षण क्षेत्राकडे पाहिले, की या शोकांतिकेचे सर्वात विदारक चित्र दिसते. परीक्षा हा विद्यार्थ्याच्या समजुतीचा, विचारशक्तीचा आणि बौद्धिक परिपक्वतेचा उत्सव असायला हवा होता. पण ती आता तांत्रिक गुणांच्या कारखान्यात बदलली आहे. विद्यार्थी अभ्यास करत नाही; तो “स्कोअर” करतो. शिक्षक शिकवत नाही; तो “रिझल्ट” तयार करतो. आणि पालक मुलाला समजून घेत नाहीत; ते त्याच्या मार्कशीटची प्रतिष्ठा सांभाळतात.

राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेसह अनेक संस्थांनी गेल्या काही वर्षांत केलेल्या अभ्यासांत एक गोष्ट वारंवार अधोरेखित झाली आहे ती ही की गुण वाढत आहेत; पण संकल्पनात्मक समज घटत आहे. अनेक विद्यार्थ्यांना गणितात नव्वद टक्क्यांपेक्षा जास्त गुण मिळतात; पण साध्या तर्कशक्तीच्या प्रश्नांमध्ये ते अडखळतात. इंग्रजीत उच्च गुण मिळवणारे विद्यार्थी दोन परिच्छेद सलग लिहू शकत नाहीत. विज्ञानात टॉपर असणाऱ्या मुलांना प्रयोगशाळेतील मूलभूत प्रक्रिया समजत नाहीत. ही केवळ विद्यार्थ्यांची समस्या नाही; ही संपूर्ण शिक्षण व्यवस्थेच्या “शंभर टक्के संस्कृती”ची परिणती आहे.

जागतिक पातळीवरही हा प्रश्न चर्चेत आला आहे. अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ बॅरी श्वार्ट्झ यांनी “The Paradox of Choice” मध्ये आधुनिक स्पर्धात्मक समाजातील परिपूर्णतेच्या दबावामुळे निर्माण होणाऱ्या मानसिक थकव्याचा उल्लेख केला आहे. हार्वर्ड विद्यापीठातील संशोधनात “परफेक्शनिझम” ही मानसिक आरोग्यासाठी धोकादायक प्रवृत्ती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. १९८९ ते २०१६ या काळातील विद्यार्थ्यांच्या मानसिकतेचा अभ्यास करताना संशोधक थॉमस करन आणि अँड्र्यू हिल यांनी असे निष्कर्ष नोंदवले की, तरुणांमध्ये स्वतःकडून आणि समाजाकडून अपेक्षित “परिपूर्णतेचा दबाव” अभूतपूर्वरीत्या वाढला आहे. म्हणजेच, शंभर टक्के गुणांचा हव्यास फक्त भारतात नाही; तो जागतिक मानसिक आजार बनत चालला आहे.

पण भारतात त्याचे रूप अधिक विचित्र आहे. येथे “निकाल” ही शिक्षणाची प्रतिष्ठा झाली आहे. शाळांच्या बाहेर मोठमोठे फलक लागतात. विद्यार्थ्यांच्या छायाचित्रांखाली टक्केवारी लिहिलेली असते. एखाद्या मुलाला नव्वद टक्के मिळाले, की त्याची बुद्धिमत्ता प्रमाणित झाली असे गृहीत धरले जाते. आणि कमी गुण मिळालेला विद्यार्थी जणू समाजाच्या उपयुक्ततेच्या बाहेर फेकला जातो.

ही आकड्यांची भूक फक्त शिक्षणापुरती मर्यादित नाही. सरकारी कार्यालयांत “शंभर टक्के लक्ष्यपूर्ती” हा शब्दप्रयोग इतका लोकप्रिय झाला आहे की, प्रत्यक्ष कामाच्या गुणवत्तेकडे कोणी पाहतच नाही. एखाद्या विभागाने शंभर टक्के शौचालये बांधल्याचा अहवाल दिला, तरी त्यांत पाणी आहे का, वापर होतो का, याची चौकशी नसते. वृक्षारोपणाच्या मोहिमांत लाखो झाडे लावल्याचे आकडे दिले जातात; पण वर्षभराने त्यातील किती जगली, हे विचारले जात नाही. रस्ते “पूर्ण” होतात; पण पहिल्याच पावसात वाहून जातात. योजना “यशस्वी” ठरतात; पण नागरिक त्रस्तच राहतात. कारण आजच्या व्यवस्थेला वास्तवापेक्षा “डेटा” महत्त्वाचा वाटतो. शासन असो, उद्योग असो किंवा शिक्षण — सगळीकडे एक्सेल शीटचा विजय झाला आहे आणि मानवी अनुभवाचा पराभव.

कॉर्पोरेट जगतात तर “टार्गेट” ही नवी देवता झाली आहे. विक्री प्रतिनिधीला उत्पादन चांगले आहे का, ग्राहक समाधानी आहे का, यापेक्षा महिन्याचा आकडा महत्त्वाचा असतो. बँक कर्मचाऱ्यांना ग्राहकांच्या गरजा समजून घेण्यापेक्षा किती विमा विकला, किती खाती उघडली, याचे मूल्यांकन होते. परिणामी, फसवणूक, चुकीची विक्री आणि मानसिक तणाव वाढतो. अनेक बहुराष्ट्रीय कंपन्यांतील कर्मचारी अभ्यासांत असे दिसून आले आहे की, “अवास्तव लक्ष्य” हे कामाच्या तणावाचे सर्वात मोठे कारण आहे.

खेळक्षेत्रही या रोगापासून सुटलेले नाही. क्रिकेटपटूला प्रत्येक सामन्यात शतक हवे असते. फलंदाज पन्नास धावांवर बाद झाला, की तो अपयशी ठरतो. एकेकाळी खेळ म्हणजे आनंद, कौशल्य आणि संघर्ष होता; आता तो आकड्यांचा व्यवसाय झाला आहे. खेळाडूंच्या मानसिक आरोग्याच्या समस्या वाढत आहेत. ऑलिंपिक खेळाडूंपासून टेनिस स्टारपर्यंत अनेकांनी सार्वजनिकरीत्या सांगितले की, “सतत सर्वोत्तम राहण्याच्या दबावाने” त्यांना नैराश्य आले.

सोशल मीडियाने तर या शंभर टक्के संस्कृतीला डिजिटल खतपाणी घातले आहे. प्रत्येकाला स्वतःचे “परफेक्ट” जीवन दाखवायचे आहे. फोटो परफेक्ट, करिअर परफेक्ट, नातेसंबंध परफेक्ट ! वास्तवात मात्र माणूस आतून तुटत चाललेला आहे. इंस्टाग्रामवर हसणारे चेहरे रात्री निद्रानाशाने त्रस्त असतात. कारण तुलना ही आता अखंड चालणारी प्रक्रिया झाली आहे. प्रत्येकाला स्वतःच्या आयुष्याला “पूर्णांक” सिद्ध करायचे आहे.

या सगळ्यांत सर्वात मोठा बळी कोण ठरतो ? तर सर्जनशीलता ! कारण सर्जनशीलता ही चुका करण्याच्या स्वातंत्र्यातून जन्माला येते. थॉमस एडिसनने हजारो अपयशानंतर बल्ब तयार केला. पु. ल. देशपांड्यांच्या लेखनातील सहजता ही त्यांच्या “मानवी अपूर्णतेच्या” प्रेमातून आली. चार्ली चॅप्लिनचा विनोद हा दुःखातून जन्माला आला. महान कलाकृती कधीही “शंभर टक्के नियोजनातून” जन्माला येत नाहीत. त्या माणसाच्या धडपडीतून, चुका करत करत पुढे जाण्याच्या प्रवासातून निर्माण होतात.

पण आजच्या व्यवस्थेत चूक करण्याचा अधिकारच हिरावला जात आहे. विद्यार्थी चुकू शकत नाही, कर्मचारी अपयशी ठरू शकत नाही, राजकारणी लक्ष्य चुकवू शकत नाही, कलाकार फ्लॉप होऊ शकत नाही. परिणामी, प्रत्येकजण सुरक्षित खेळू लागला आहे. धाडस संपत आहे. प्रयोग संपत आहेत. नवकल्पना कमी होत आहेत.

खरे तर “शंभर टक्के” ही कल्पनाच संशयास्पद आहे. निसर्गात कुठेच शंभर टक्के नसते. ऋतू बदलतात, नद्या वळण घेतात, झाडांची पाने गळतात, समुद्राला भरती-ओहोटी असते. अपूर्णता हीच जीवनाची लय आहे. पण माणसाने स्वतःसाठी असा कृत्रिम समाज तयार केला आहे, जिथे प्रत्येक गोष्ट मोजली जाते आणि प्रत्येकाला सिद्ध करावे लागते की तो “परफेक्ट” आहे.

याचा सर्वात भयानक परिणाम म्हणजे मानसिक आरोग्याचा संकटकाळ. विद्यार्थ्यांमधील आत्महत्या, कॉर्पोरेट कर्मचाऱ्यांतील बर्नआउट, तरुणांमधील चिंता आणि नैराश्य — यांची मुळे अनेकदा याच अवास्तव अपेक्षांमध्ये सापडतात. राष्ट्रीय गुन्हे नोंद ब्युरोच्या आकडेवारीत विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांचे प्रमाण चिंताजनकरीत्या वाढताना दिसते. प्रत्येक मृत्यूमागे अनेकदा एकच निःशब्द वाक्य असते — “मी पुरेसा चांगला नाही.”

समाजाने “पुरेसा” या शब्दाचा अपमान केला आहे. आता फक्त “सर्वोत्तम” चालते. पण प्रत्येकाला सर्वोत्तम होता येत नाही; आणि तसे असणे आवश्यकही नाही. प्रत्येक विद्यार्थी टॉपर असू शकत नाही, प्रत्येक खेळाडू विराट कोहली असू शकत नाही, पण प्रत्येकजण चांगला माणूस होऊ शकतो, संवेदनशील नागरिक होऊ शकतो, आपल्या कामात प्रामाणिक राहू शकतो. दुर्दैवाने, या गोष्टींना आता मार्कशीट नाही.

आपण आज नेमके तेच करत आहोत. जगण्यापेक्षा सिद्ध करण्यात वेळ घालवत आहोत. समाजाला आता नव्या प्रकारच्या क्रांतीची गरज आहे. अपूर्णतेला स्वीकारण्याची क्रांती. शिक्षणात गुणांपेक्षा समज महत्त्वाची मानावी लागेल. प्रशासनात लक्ष्यांपेक्षा परिणाम महत्त्वाचे ठरवावे लागतील. उद्योगक्षेत्रात मानवी आरोग्याला आकड्यांपेक्षा वरचे स्थान द्यावे लागेल. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, मुलांना हे सांगावे लागेल की, “तू शंभर टक्के नसला, तरी पूर्ण आहेस.”

कारण इतिहासात जग बदलणारे लोक बहुतेकदा “परफेक्ट” नव्हते; ते जिज्ञासू होते, हट्टी होते, वेडे होते, चुकणारे होते. त्यांच्याकडे पूर्णांक नव्हता; पण पूर्णत्वाचा शोध होता. आजच्या समाजाने मात्र शोध हरवला आहे आणि फक्त गुणाकार उरला आहे. शंभर टक्के निकालांच्या या झगमगाटात आपण माणूसपणाची गुणवत्ता हरवत चाललो आहोत. आणि कदाचित भविष्यात इतिहास असे लिहील की “त्या काळात लोकांकडे सर्व गोष्टींचे आकडे होते; फक्त अर्थ नव्हता.”