तंबाखू चघळणाऱ्या काही व्यक्तींना तोंडाचा कर्करोग लवकर का होतो ?

उत्तर टाटा मेमोरियल सेंटरच्या नवीन जीनोम-वाइड अभ्यासातून झाले उघड

मुंबई – टाटा मेमोरियल सेंटर (टीएमसी)च्या एसीटीआरईसीमधील सेंटर फॉर कॅन्सर एपिडेमियोलॉजी (सीसीई) यांनी केलेल्या महत्त्वाच्या जीनोम-वाईड असोसिएशन स्टडी (जीडब्ल्यूएएस)मध्ये काही अनुवंशिक घटक आढळले आहेत. हे घटक स्पष्ट करतात की भारतातील तंबाखू चघळणाऱ्या काही लोकांना तोंडाचा कर्करोग इतरांपेक्षा जवळपास दहा वर्षे आधी का होतो. हा निष्कर्ष शनिवारी टीएमसी येथे झालेल्या पत्रकार परिषदेत सांगण्यात आला, जिथे संशोधनातील तज्ञ डॉक्टरांनी अभ्यासाचे सविस्तर सादरीकरण केले.

द लॅन्सेट डिस्कव्हरी सायन्सचा भाग असलेल्या ई-बायोमेडिसिनमध्ये प्रकाशित झालेल्या नवीन संशोधनात तोंडाच्या आतील भागातील (ओरल कॅव्हिटी) कर्करोगाची संवेदनशीलता लक्षणीयरीत्या वाढवणारे विशिष्ट अनुवांशिक जोखीम घटक ओळखले गेले आहेत. भारतातील सर्वात सामान्य आणि टाळता येऊ शकणाऱ्या कर्करोगांपैकी एक तोंडाचा कर्करोग असून तो मुख्यतः तंबाखूच्या सेवनाशी संबंधित आहे.

टाटा मेमोरियल सेंटरचे संचालक डॉ. सुदीप गुप्ता यांनी जनुक -पर्यावरण परस्परसंवादाचा अभ्यास करण्याची तसेच भारतातील सामान्य कर्करोगांसाठी पॉलीजेनिक रिस्क स्कोअर विकसित करण्याची गरज अधोरेखित केली. अनुवांशिक संवेदनशीलता समजून घेणे महत्त्वाचे असले तरी, तंबाखू चघळणे हे तोंडाच्या कर्करोगाचे सर्वाधिक टाळता येणारे कारण आहे, यावर त्यांनी भर दिला. प्रभावी तंबाखू नियंत्रण धोरणांद्वारे 80 % पेक्षा जास्त प्रकरणे टाळता येऊ शकतात, असेही त्यांनी सांगितले.

तंबाखू चघळणे हा तोंडाच्या कर्करोगाचा एक प्रमुख जोखीम घटक आहे, याचा पुनरुच्चार एसीटीआरईसीचे संचालक डॉ. पंकज चतुर्वेदी यांनी केला. तंबाखू चघळणाऱ्यांमध्ये तोंडाच्या कर्करोगाची शक्यता तंबाखू न चघळणाऱ्यांच्या तुलनेत धोका 26 पट जास्त असते, हे त्यांनी अधोरेखित केले. तसेच उच्च अनुवांशिक जोखीम असलेल्या व्यक्तींमध्ये अनुवंशिक संवेदनशीलता हा धोका दुपटीने वाढवतात, असेही त्यांनी नमूद केले.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या फ्रान्समधील ल्योन येथील इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर रिसर्च ऑन कॅन्सर (IARC) च्या संचालक डॉ. एलिझाबेथ वायडरपास यांनी अभ्यासाचे महत्त्व अधोरेखित करताना सांगितले: “तोंडाच्या श्लेष्मल त्वचेचा कर्करोग हा आजार भारत आणि संपूर्ण दक्षिण आशियासाठी मोठा भार असून या आजाराला कारणीभूत असलेल्या आनुवांशिक आणि पर्यावरणीय घटकांबद्दलच्या आपल्या समजुतीबाबतची एक महत्त्वपूर्ण प्रगती हा महत्त्वाचा अभ्यास दर्शवितो. या प्रकारच्या सर्वात मोठ्या जीनोम-व्यापी साहचर्याचा अभ्यास करून तसेच अनेक पूर्वजांची आकडेवारी एकत्रित करून लेखकांनी नवीन जोखीम स्थाने ओळखली आहेत आणि आनुवांशिक संवेदनशीलता आणि तंबाखू चघळण्यामधील जटिल परस्परसंवादावर प्रकाश टाकला आहे. हे निष्कर्ष तोंडाच्या कर्करोगाच्या कारणांबद्दलचे आपले ज्ञान वाढवतात आणि उच्च-जोखीम असलेल्या लोकसंख्येसाठी विशिष्ट प्रतिबंध आणि चाचणी धोरणांची तातडीची गरज अधोरेखित करतात.”

सीसीईचे संचालक डॉ. राजेश दीक्षित यांनी स्पष्ट केले की, आनुवांशिक पूर्वस्थिती समजून घेतल्याने तंबाखू चघळणाऱ्यांमध्ये तोंडाच्या पोकळीच्या कर्करोगाच्या विकासाचा अंदाज लावता येतो. त्यांनी नमूद केले की अभ्यासातील मार्ग विश्लेषणातून कर्करोगाच्या विकासात सहभागी असलेले विशिष्ट रोगप्रतिकारक मार्ग आणि “आत्यंतिक कॅल्शियम-पारगम्य निकोटीन रिसेप्टर-एनकोडिंग जीन्स” ओळखले गेले आहेत. या मार्गांचा पुढील शोध घेतल्यास लवकर शोध आणि प्रतिबंध करण्यासाठी अधिक अचूक पद्धती मिळू शकतात.

जॉन्स हॉपकिन्स विद्यापीठातील ब्लूमबर्गचे विशेष प्राध्यापक डॉ. निलांजन चॅटर्जी म्हणाले: “या लेखात या कर्करोगाच्या संवेदनशीलतेवर परिणाम करणाऱ्या जनुकांबद्दल आणि तंबाखू चघळण्याच्या कर्करोगजन्य परिणामांशी त्यांचा कसा मिलाप होतो याबद्दल महत्त्वाची माहिती दिली आहे. तंबाखू चघळणाऱ्या व्यक्तींना तोंडाच्या श्लेष्मल त्वचेचा कर्करोग होण्याचा धोका जास्त असतो. आनुवांशिक पूर्वस्थिती हा धोका आणखी वाढवू शकते, हे सहसा लक्षात घेतले जात नाही. आपल्याला जन्मतः कोणती जनुके मिळाली आहेत, तत्यांची निवड आपण करू शकत नाही, त्यामुळे या कर्करोगाला दूर ठेवणाऱ्या सवयी निवडणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.”

सीसीईच्या वैज्ञानिक अधिकारी आणि अभ्यासाच्या प्रमुख लेखिका डॉ. शरयु म्हात्रे यांनी सांगितले की, “तोंडाच्या श्लेष्मल त्वचेच्या कर्करोगासाठी तंबाखूचा वापर हा सर्वात मोठा धोकादायक घटक असला तरी, आनुवांशिक संवेदनशीलता हा घटक देखील यात भूमिका बजावतो. त्यांनी कमी जोखीम गुण असलेल्यांच्या तुलनेत उच्च अनुवांशिक जोखीम गुण असलेल्या तंबाखू खाणाऱ्यांमध्ये तोंडाच्या पोकळीच्या कर्करोगाच्या प्रकरणांचे प्रमाण 24% जास्त असल्याचे नमूद केले. युरोपियन लोकसंख्येशी तुलना केल्याने आनुवांशिक रचनेतील समानता तसेच फरक ठळकपणे दिसून आले, ज्यामुळे भारत-विशिष्ट आनुवांशिक आकडेवारीचे महत्त्व अधोरेखित झाले.

हिरोशिमा येथील रेडिएशन इफेक्ट्स रिसर्च फाउंडेशनच्या (RERF) कार्यकारी संचालक , उपाध्यक्ष आणि संशोधन प्रमुख डॉ. प्रीथा राजारामन यांनी नमूद केले की, या निष्कर्षांमुळे, वर्तन आणि जनुकीय रचना यांचा एकमेकांवर कसा परिणाम होतो आणि मुखाच्या श्लेष्मल त्वचेच्या कर्करोगाचा धोका कसा वाढतो, याबद्दल महत्त्वाचे आकलन मिळते. तंबाखू चघळण्याची सवय आणि जनुकीय प्रवृत्ती अशा दोन्ही गोष्टींचा विचार करून अधिक व्यक्तिनिहाय तपासणीची धोरणे विकसित करण्याच्या क्षमतेवर त्यांनी भर दिला.

केंब्रिज विद्यापीठाच्या कर्करोग विभागातील सहयोगी प्राध्यापक डॉ. सिद्धार्थ कार यांनी पुढे सांगितले, “भारतात तोंडाचा कर्करोग इतका सहजपणे का आढळतो, हे समजून घेण्याच्या दृष्टीने हा महत्त्वपूर्ण अभ्यास अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या अभ्यासातून केवळ भारतातच आढळणारे जनुकीय धोकादायक घटक उघडकीस आले आहेत. आनुवंशिक धोका आणि तंबाखूचा वापर यांचा परस्परांवर कसा परिणाम होतो, हे दाखवून या अभ्यासाने लक्ष्यित प्रतिबंध ( जास्त जोखीम असलेल्यांसाठी खास तयार केलेली प्रतिबंधात्मक पद्धत) आणि लवकर निदान यांचा पाया रचला आहे.”

डॉ. राजेश दीक्षित यांनी पुढे माहिती दिली की, कॅन्सर कन्सोर्टियम ऑफ इंडिया (सीसीई) हा भारतातील कर्करोग संशोधन महासंघ, अशाच प्रकारे भारतात आढळणाऱ्या इतर अनेक सर्वाधिक प्रचलित कर्करोगांवर,हा आजार कोणत्या जनुकीय बदलांमुळे होतो हे शोधण्यासाठी सर्व जनुकांची मोठ्या प्रमाणात तपासणी करणारे (GWAS-जीनोम-वाईड असोसिएशन स्टडी) संशोधन करत आहे. त्यामुळे त्या कर्करोगांसाठी देखील आनुवंशिक जोखमीचा गुणांक (genetic risk scores) विकसित करण्यास मदत होईल. डॉ. शरयू म्हात्रे यांनी या अभ्यासाचे निष्कर्ष सादर केले आणि कर्करोगाच्या उत्पत्तीसाठी जबाबदार असलेले जनुकीय घटक अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी नमुने मोठ्या प्रमाणात गोळा करण्याची आवश्यकता असल्याचे सांगितले.

अभ्यास कसा करण्यात आला ?

या अभ्यासामध्ये भारतातील विविध प्रदेशांतील मुखाच्या श्लेष्मल त्वचेचा कर्करोगाची 2,160 प्रकरणे आणि 2,325 सर्वसाधारण निरोगी व्यक्तींची तुलना करण्यात आली. जनुकीय संवेदनशीलता (जनुकांमुळे एखाद्या आजाराची लागण होण्याची किंवा विकसित होण्याची प्रवृत्ती) तपासण्यासाठी संशोधकांनी संपूर्ण जनुकनिहाय छाननी केली. संशोधकांना गुणसूत्र (क्रोमोसोम) 5 आणि 6 वर, CLPTM1L-TERT, HLA-DRB1, HLA-DQB1, आणि CEP43 यांसारख्या जनुकांच्या जवळ महत्त्वपूर्ण जनुकीय धोका असलेली स्थाने आढळली. युरोप आणि तैवानमधील माहितीचा समावेश असलेल्या मेटा-ॲनालिसिसमध्ये NOTCH1 जनुकाच्या जवळ नवीन धोका स्थाने देखील ओळखण्यात आली.

संशोधकांनी बहु-जनुकीय जोखीम गुणांक मोजला आणि असे आढळले की, ज्या तंबाखू चघळणाऱ्या लोकांचा हा गुणांक जास्त होता, त्यांना कमी गुणांक असलेल्या लोकांपेक्षा 10 वर्षे लवकर मुखाच्या अस्तराचा कर्करोग झाला.

भारतातील परिस्थिती

भारतात तोंडाच्या कर्करोगाची अंदाजे 141,342 प्रकरणे दरवर्षी नोंदवली जातात, ज्याचा सरासरी वय-मानक घटना दर (age-standardized incidence rate) म्हणजेच एखाद्या आजाराचे नवीन रुग्ण किती दिसतात हे एका ठराविक लोकसंख्येत मोजताना वयाच्या फरकाचा परिणाम काढून टाकून केलेले मोजमाप, प्रति 100,000 लोकसंख्येमागे 10.0 आहे. काही राज्यांमध्ये हा दर प्रति 100,000 लोकसंख्येमागे 25 ते 33 पर्यंत वाढतो. जीवनशैलीतील घटक समान असूनही, व्यक्तींमध्ये या रोगाची सुरुवात आणि प्रगती लक्षणीयरीत्या भिन्न असते. जनुकीय रचना, तंबाखू चघळणाऱ्यांमध्ये तोंडाच्या कर्करोगाचा धोका वाढवण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते, हे दाखवून देत, या अभ्यासाने या भिन्नतांसाठी प्रथमच स्पष्ट जनुकीय स्पष्टीकरण दिले आहे.

● संशोधनाची पार्श्वभूमी अन् संशोधनातील ठळक मुद्दे –

तोंडाचा (मुखातला) कर्करोग — विशेषतः बककल म्युकॉजा कॅन्सर (Buccal Mucosa Cancer, BMC) — भारतात जोरदार आढळतो. परंतु अनेक पूर्वीच्या ‘जीनोम-वाईड असोसिएशन स्टडी’ (GWAS) यांचे अभ्यास युरोपीय व अमेरिकन लोकसंख्यांवर झालेल्या आहेत, ज्यात BMC इतकी प्रमाणात नाही.

भारतात तंबाखू चघळण्याचा परंपरागत वाढता उपयोग असल्याने, BMC चा धोका मोठा असून, त्या संदर्भात जीन–पर्यावरण (gene–environment) संयोजनांचा अभ्यास आवश्यक होता.

● अभ्यास पद्धत

भारतीय BMC रुग्ण 2,160 आणि नियंत्रण (controls) 2,325 लोक यांचा समावेश करून GWAS करणे. हे रुग्ण वेगवेगळ्या भागांमधून निवडले गेले आहेत.

त्याचबरोबर, तैवान (Taiwan) येथील 397 BMC रुग्ण व 439 नियंत्रणांचा समावेश असलेली पुनरावृत्ती (replication) स्टडी; आणि युरोपीय किंवा इतर वंशांची पूर्वीच्या OC (oral cavity cancer) GWAS डेटा यांचा एकत्रित (meta-analysis) अभ्यास करून — एक बहु-वंशीय (multi-ancestry) ॲनालिसिस.

विविध प्रकारचे अनुवांशिक चिन्ह (single-nucleotide polymorphisms; SNPs), जीन-स्तरीय विश्लेषण (gene-level association), transcriptome-wide association (TWAS), आणि “polygenic risk score” (बहु-जीनात्मक धोका गुणांक) या तंत्रांचा वापर.

● मुख्य निष्कर्ष — नवीन जोखमीचे स्थान (Risk loci)

भारतीय अभ्यासात एक नवीन जीनोमिक क्षेत्र (locus) 6q27 हे BMC शी जोडले गेले.
त्याशिवाय, पूर्वी ज्ञात असलेल्या ओरल कॅन्सरच्या जोखमीच्या प्रदेशांमध्ये (उदा. 5p15.33) भारतात स्वतंत्र संकेत (signals) आढळले.
बहु-वंशीय meta-analysis मध्ये, आणखी एक महत्त्वाचा जोखीम प्रदेश जोडला गेला — तो आहे जीन NOTCH1 जवळचा. याने सूचित होते की, हा जीन आणि त्याचा मार्ग (NOTCH signalling pathway) O C — विशेषतः BMC — मध्ये जोखमीशी संबंधित असू शकतो.
तसेच, 5p15.33 भागात असलेले जीन TERT आणि CLPTM1L यांच्याजवळचे SNPs भारतात BMC-शी जोडले गेले आहेत.

● जीन–पर्यावरण परस्परसंवाद (Gene–Environment Interactions)

संशोधनात असे आढळले की, जे लोक तंबाखू चघळतात त्यात बहु-जीनात्मक धोका (polygenic risk score) अधिक असतो, म्हणजेच तंबाखू चघळणे + अनुवांशिक संवेदनशीलता यांचा मिश्रित परिणाम.
विशिष्ट सांख्यिकीदृष्ट्या, तंबाखू चघळणाऱ्यांत BMC होण्याचा धोका खूप वाढतो — हे फक्त जीवनशैलीतून नाही, तर अनुवांशिक आर predisposition (genetic predisposition) कारणानेही.
म्हणजेच, भारतासारख्या देशात जिथे तंबाखू चघळणे सामान्य आहे, तिथे BMC चा धोका म्हणजे केवळ तंबाखू सेवनामुळे नाही, तर अनुवांशिक संवेदनशीलतेमुळे देखील असतो.

● इतर महत्त्वाचे निरीक्षणे

भारतीय लोकसंख्येत BMC ची अनुवांशिक संरचना (genetic architecture) इतर वंशांच्या तुलनेत वेगळी दिसली. काही जोखीम स्थान (loci) वैश्विक आहेत; परंतु काही विशेष फक्त भारतीय लोकसंख्येसाठी वेगळे आहेत.
सेंट्रल जीन (like NOTCH1, TERT) व त्यांच्या regulatory regions (नियंत्रक भाग) यांचा भाग हे संक्रमण (susceptibility) दाखवतो, जे भविष्यातील उपचार व प्रतिबंध धोरणांसाठी महत्त्वाचे असू शकतात.

📝 काय महत्त्वाचे — संशोधनाचे सामाजिक व आरोग्यदृष्टिकोनातून परिणाम

भारतासारख्या देशात जिथे तंबाखू चघळणे सामान्य आहे, हा अभ्यास दाखवतो की तंबाखू सेवन + अनुवांशिक संवेदनशीलता — हे दोन्ही घटक मिळून तोंडाचा कर्करोग (BMC) होण्याचा धोका खूप मोठा करतात. म्हणजेच, फक्त तंबाखू बंद करणेच पुरेसे नाही; अनुवांशिक परिस्थितीचा विचार करून जोखीम मूल्यांकन (risk-assessment) आणि नियमित तपासणी (screening) आवश्यक आहे.

भविष्यात, या समजुतींवरून व्यक्तिगत आरोग्य धोका (personalised risk) ओळखणे शक्य होईल — म्हणजे ज्या लोकांचा genetic score किंवा जोखीम locus आहे, त्यांना तंबाखू सेवनासंबंधित सल्ला विशेष, व वेळोवेळी तपासणी सुचवता येईल.

हा अभ्यास भारतासारख्या लोकसंख्येसाठी एक मोठा पाऊल आहे; कारण पूर्वीचे GWAS प्रामुख्याने पश्चिमेच्या लोकसंख्यांवर केले गेले होते. त्यामुळे हे नवीन निष्कर्ष भारतातील कर्करोग प्रतिबंध, निदान व संशोधनासाठी अधिक प्रभावी दिशा देतात.