माणूस म्हणून जगताना अडचणी येणारच. कधी विश्वासघात होईल, कधी फसवणूक होईल, कधी निराशा येईल. पण या सर्व अनुभवांतून शिकत राहणे आणि योग्य लोकांची निवड करत राहणे हेच जीवनाचे खरे शहाणपण आहे. संतांनी दिलेल्या या शिकवणीमुळे आपण अधिक सजग होऊ शकतो. शेवटी, ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीचा गाभा असा आहे की माणसाचे मन उघडण्यासाठी प्रेम, विश्वास आणि शुद्धता आवश्यक असते. ज्या ठिकाणी हे गुण असतात, तेथे गुपित लपवण्याची गरजच उरत नाही. कारण त्या ठिकाणी भीती नसते, संशय नसतो, तर केवळ विश्वास असतो. आणि जिथे विश्वास असतो, तिथेच जीवनाचे खरे सौंदर्य फुलते.
यालागीं सुमनु आणि शुद्धमती । जो अनिंदकु अनन्यगती ।
पैं गा गौप्यही परी तयाप्रती । चावळिजे सुखें ।। ४० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – या करितां चांगल्या मनाचा व शुद्ध बुद्धीचा आणि निंदा न करणारा व एकनिष्ठ असा श्रोता जर मिळाला, तर त्यास आपली गोष्ट गुह्य असली तरी तुझ्या ठिकाणी ती लपवून ठेवतां येत नाही.
ज्ञानदेवांनी ज्ञानेश्वरीच्या नवव्या अध्यायातील या ओवीत अत्यंत सूक्ष्म आणि जीवनाला दिशा देणारा विचार मांडला आहे. या ओवीत सांगितलेली गोष्ट अत्यंत साधी असली तरी तिचा आशय जीवनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर उपयोगी पडणारा आहे. संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, जर एखादा मनुष्य चांगल्या मनाचा, शुद्ध बुद्धीचा, निंदानालस्ती न करणारा आणि एकनिष्ठ वृत्तीचा असेल, तर त्याच्या सान्निध्यात माणसाचे मन आपोआप खुलते. ज्या गोष्टी आपण गुप्त ठेवू इच्छितो, त्या देखील त्याच्यासमोर सहज उलगडतात. कारण अशा व्यक्तीच्या सहवासात विश्वास निर्माण होतो, आणि विश्वास हेच माणसाच्या मनाचे खरे दार उघडणारे किलकिले असते.
मानवी जीवनात नातेसंबंधांचा आणि माणसांच्या सहवासाचा मोठा प्रभाव असतो. आपण कोणत्या लोकांच्या सहवासात राहतो, कोणाशी विचारांची देवाणघेवाण करतो, यावर आपल्या आयुष्याची दिशा ठरते. प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यात काही ना काही गुप्त गोष्टी असतात. काही वेदना असतात, काही स्वप्ने असतात, काही अडचणी असतात आणि काही निर्णयही असे असतात की जे सर्वांसमोर सांगता येत नाहीत. अशा वेळी एखादे समजूतदार, शुद्ध विचारांचे आणि विश्वासू मन भेटणे ही खरोखरच मोठी गोष्ट असते.
पण आजच्या काळात अशी माणसं शोधणे अधिक कठीण झाले आहे. कारण समाजात बाह्यरूपाला, गोड बोलण्याला आणि दिखाव्याला खूप महत्त्व आले आहे. अनेक वेळा एखादी व्यक्ती आपल्याशी खूप प्रेमाने बोलते, आपली स्तुती करते, आपल्याला जवळीक दाखवते; पण त्या मागे तिचा काही स्वार्थ दडलेला असतो. हे समजून घेण्यासाठी अनुभवाची आणि विवेकाची गरज असते. त्यामुळे अनेकदा चांगली वाटणारी माणसे नंतर नाटकी असल्याचे समजते आणि तेव्हा मनाला मोठा धक्का बसतो.
व्यवहाराच्या जगात ही गोष्ट अधिक स्पष्टपणे दिसून येते. धंदा, व्यापार, उद्योग किंवा नोकरीच्या क्षेत्रात अनेकदा लोकांना विश्वास ठेवावा लागतो. कामाचा विस्तार करायचा असेल तर अनेक लोकांशी संबंध ठेवावे लागतात. पण इथेच खरी कसोटी असते. कारण काही लोक गोड बोलून विश्वास संपादन करतात आणि नंतर त्याच विश्वासाचा गैरफायदा घेतात. अनेक उद्योगपती, व्यापारी किंवा प्रतिष्ठित लोक सुद्धा अशा फसवणुकीला बळी पडल्याची उदाहरणे आपल्याला वारंवार ऐकायला मिळतात.
व्यवसायात काही गोष्टी गुप्त ठेवाव्या लागतात. व्यवहारातील काही माहिती, आर्थिक बाबी, योजनांचे तपशील किंवा निर्णयांची दिशा ही सर्वांना सांगण्यासारखी नसते. पण जर चुकीच्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवला गेला तर त्या गोष्टी बाहेर पडतात आणि त्याचा मोठा फटका बसू शकतो. त्यामुळे विश्वास ठेवणे ही जितकी मोठी गोष्ट आहे, तितकीच विवेकाने विश्वास ठेवणे ही अधिक मोठी गोष्ट आहे.
हीच गोष्ट वैयक्तिक आयुष्यातही लागू होते. प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यात काही वैयक्तिक समस्या असतात. कधी घरातील प्रश्न असतात, कधी नातेसंबंधातील ताण असतो, कधी आर्थिक अडचणी असतात, तर कधी मनातील संघर्ष असतो. अशा वेळी माणसाला एखाद्या विश्वासू व्यक्तीशी बोलावेसे वाटते. मन मोकळे करण्याची गरज असते. कारण मनात साठवलेले दुःख किंवा चिंता माणसाला आतून पोखरत राहतात.
पण जर चुकीच्या व्यक्तीकडे मन मोकळे केले, तर त्याचा परिणाम उलट होऊ शकतो. काही लोक दुसऱ्यांच्या अडचणी ऐकून सहानुभूती दाखवतात, पण नंतर त्याच गोष्टींचा उपयोग दुसऱ्याला कमी लेखण्यासाठी किंवा त्याची खिल्ली उडवण्यासाठी करतात. काही वेळा तर त्या गोष्टींचा वापर करून दुसऱ्यावर दबाव टाकण्याचा प्रयत्नही केला जातो. अशा अनुभवांमुळे माणूस अधिकच एकाकी होतो.
म्हणूनच संत ज्ञानेश्वरांनी सांगितलेला “अनिंदक” हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. जो माणूस निंदा करत नाही, जो दुसऱ्यांबद्दल वाईट बोलत नाही, जो इतरांच्या चुका उगाच जगासमोर मांडत नाही, तोच खऱ्या अर्थाने विश्वासू असतो. कारण जो दुसऱ्यांची निंदा करतो, तो कधीतरी आपलीही निंदा करणार हे निश्चित असते. त्यामुळे अशा लोकांपासून सावध राहणे आवश्यक असते. तसेच “अनन्यगती” म्हणजे एकनिष्ठता ही देखील तितकीच महत्त्वाची आहे. ज्या माणसाच्या विचारात स्थैर्य असते, जो परिस्थितीनुसार रंग बदलत नाही, जो एका तत्त्वावर ठाम राहतो, तोच खऱ्या अर्थाने विश्वासार्ह ठरतो. कारण तत्त्वनिष्ठ माणूस स्वार्थासाठी आपले मूल्य बदलत नाही.
आजच्या समाजात सत्संगाची संकल्पना याच कारणासाठी महत्त्वाची मानली गेली आहे. सत्संग म्हणजे फक्त धार्मिक सभा किंवा कीर्तन नव्हे. सत्संग म्हणजे चांगल्या विचारांच्या, सच्च्या स्वभावाच्या आणि प्रामाणिक जीवन जगणाऱ्या लोकांच्या सहवासात राहणे. अशा सहवासामुळे माणसाच्या विचारांमध्ये शुद्धता येते, मनाला स्थैर्य मिळते आणि जीवनातील निर्णय अधिक स्पष्ट होतात. पण दुर्दैवाने आज सत्संगाच्या नावाखालीही अनेकदा दिखावा दिसून येतो. काही लोक धर्म, अध्यात्म किंवा समाजसेवेच्या नावाखाली लोकांचा विश्वास जिंकतात आणि नंतर त्याच विश्वासाचा गैरफायदा घेतात. त्यामुळे सत्संगाचा खरा अर्थ समजून घेणे आवश्यक आहे. सत्संग म्हणजे बाह्य दिखावा नव्हे, तर अंतःकरणातील प्रामाणिकता आहे.
खरा सत्संग तेथेच असतो जिथे स्वार्थापेक्षा सत्याला महत्त्व दिले जाते. जिथे दुसऱ्याच्या अडचणीचा फायदा घेतला जात नाही, तर त्याला आधार दिला जातो. जिथे निंदा नाही, मत्सर नाही, स्पर्धा नाही; तर परस्पर आदर आणि सहकार्य असते. अशा वातावरणात माणसाचे मन नैसर्गिकपणे खुलते आणि जीवनातील अनेक गुंतागुंती सहज सुटतात. संतांच्या जीवनात याची अनेक उदाहरणे दिसतात. संत तुकाराम, नामदेव, एकनाथ, ज्ञानेश्वर यांसारख्या संतांनी नेहमीच चांगल्या सहवासाचे महत्त्व सांगितले आहे. कारण माणूस ज्या वातावरणात राहतो, त्याचा प्रभाव त्याच्या विचारांवर आणि कृतीवर पडत असतो. वाईट सहवासामुळे चांगला माणूसही चुकीच्या मार्गाला लागू शकतो, तर चांगल्या सहवासामुळे सामान्य माणूसही उन्नत होऊ शकतो.
आजच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धेच्या जगात माणसाला सर्वात जास्त गरज आहे ती विश्वासाची आणि समजुतीची. पैसा, प्रतिष्ठा, सत्ता या गोष्टी महत्त्वाच्या असल्या तरी त्या माणसाच्या अंतर्मनाला शांतता देऊ शकत नाहीत. मनाला खरी शांतता मिळते ती विश्वासू नात्यांतून आणि चांगल्या सहवासातून. ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीतून आपणाला एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो. तो म्हणजे माणसांची निवड करताना विवेक वापरणे. सर्वांवर सहज विश्वास ठेवू नये, पण योग्य माणूस ओळखण्याची क्षमता विकसित करावी. चांगल्या मनाच्या, शुद्ध बुद्धीच्या आणि निंदेपासून दूर राहणाऱ्या लोकांचा सहवास शोधावा. कारण अशा सहवासातच जीवनातील खरे समाधान दडलेले आहे.
माणूस म्हणून जगताना अडचणी येणारच. कधी विश्वासघात होईल, कधी फसवणूक होईल, कधी निराशा येईल. पण या सर्व अनुभवांतून शिकत राहणे आणि योग्य लोकांची निवड करत राहणे हेच जीवनाचे खरे शहाणपण आहे. संतांनी दिलेल्या या शिकवणीमुळे आपण अधिक सजग होऊ शकतो. शेवटी, ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीचा गाभा असा आहे की माणसाचे मन उघडण्यासाठी प्रेम, विश्वास आणि शुद्धता आवश्यक असते. ज्या ठिकाणी हे गुण असतात, तेथे गुपित लपवण्याची गरजच उरत नाही. कारण त्या ठिकाणी भीती नसते, संशय नसतो, तर केवळ विश्वास असतो. आणि जिथे विश्वास असतो, तिथेच जीवनाचे खरे सौंदर्य फुलते.
