तारेवर उभी असलेली ही लांडोर केवळ एक पक्षी नाही; ती बदलत्या पर्यावरणाची जिवंत साक्ष आहे. कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठ परिसरात डॉ. एस. जी. भाटवडेकर यांनी टिपलेले हे दृश्य निसर्ग आणि शहरीकरण यांच्यातील वाढत्या संघर्षाची जाणीव करून देते. भारतीय मोराच्या या मादीच्या उपस्थितीतून जैवविविधतेचे महत्त्व, अधिवासातील बदल आणि पक्षीसंवर्धनाची तातडीची गरज अधोरेखित होते.
संपादन – राजेंद्र घोरपडे
कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठ परिसरात डॉ. एस. जी. भाटवडेकर यांनी टिपलेले हे छायाचित्र केवळ एका पक्ष्याचे दृश्य नाही; ते बदलत्या नागरी पर्यावरणाचे, विद्यापीठ परिसरातील जैवविविधतेचे आणि पक्षीसंवर्धनाच्या तातडीच्या गरजेचे बोलके प्रतीक आहे. छायाचित्रात दिसणारी ही लांडोर – म्हणजेच भारतीय मोराची मादी – विजेच्या तारेजवळील लोखंडी खांबावर उभी आहे. तिच्या मागे धूसर आकाश आहे आणि खाली मानवनिर्मित संरचना. जंगली पक्षी आणि मानवी वस्ती यांचा हा प्रत्यक्ष संगम आहे.
भारतीय मोराचे शास्त्रीय नाव ‘Pavo cristatus’ असून मोराची मादी ‘लांडोर’ म्हणून ओळखली जाते. भारताचा राष्ट्रीय पक्षी असलेल्या या प्रजातीचे सौंदर्य नर मोरामध्ये अधिक उठून दिसते; परंतु प्रजातीचे वास्तविक अस्तित्व, पुनरुत्पादन आणि संवर्धन यांची धुरा मात्र लांडोर सांभाळते. त्यामुळे या छायाचित्रातील पक्षी केवळ एक ‘मादी मोर’ नसून संपूर्ण प्रजातीच्या भवितव्याची वाहक आहे.
लांडोर ओळखायची कशी ?
नर मोराच्या तुलनेत लांडोर साध्या रंगाची असते. तिच्या गळ्याजवळ हिरवट-निळसर झळाळी असते, पाठीचा भाग करडसर-तपकिरी आणि पोटाकडील भाग फिकट रंगाचा दिसतो. नरासारखा मोठा पिसारा तिच्याकडे नसतो; मात्र डोक्यावरचा लहानसा तुरा आणि सडपातळ बांधा यामुळे ती सहज ओळखता येते. छायाचित्रातील पक्षीही याच वैशिष्ट्यांमुळे स्पष्टपणे लांडोर असल्याचे दिसते.
भारतीय मोराच्या सामाजिक जीवनात मादीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे असते. अंडी उबविणे, पिलांचे संरक्षण, अन्न शोधणे आणि सुरक्षित निवासस्थानाची निवड करणे या सर्व जबाबदाऱ्या लांडोर पार पाडते. त्यामुळे एखाद्या परिसरात लांडोर दिसणे म्हणजे त्या परिसरात मोरांची स्थिर वस्ती असण्याची शक्यता अधिक असते.
शिवाजी विद्यापीठ परिसर मोरांसाठी योग्य अधिवास का ठरतो ?
शिवाजी विद्यापीठ परिसर हा मोठ्या प्रमाणात झाडे, झुडपे, गवताळ पट्टे, मोकळी जमीन, लहान पाणवठे आणि तुलनेने कमी मानवी हस्तक्षेप असलेला प्रदेश आहे. अशा प्रकारचे मिश्र अधिवास भारतीय मोरासाठी आदर्श मानले जातात. विद्यापीठ परिसरात मोरांना विविध सुविधा सहज उपलब्ध होतात, जसे की…
सुरक्षित झाडे आणि उंच ठिकाणे – रात्री विसाव्यासाठी
गवताळ पट्टे – अन्नशोधासाठी
कीटक, बिया, धान्य, लहान सरपटणारे प्राणी – आहारासाठी
झुडपांमधील आडोसा – घरटी व पिलांसाठी
कमी शिकारी दबाव – कुत्रे, माणसे किंवा वाहनांचा तुलनेने कमी त्रास
अनेक संशोधनांमधून असे दिसून आले आहे की मोठे विद्यापीठ परिसर, कृषी महाविद्यालये, संरक्षण क्षेत्रे आणि जुन्या वसाहतींच्या हिरव्या पट्ट्यांमध्ये मोरांची संख्या टिकून राहते. कारण अशा परिसरांमध्ये जंगल आणि शहर यांचा समतोल साधलेला असतो.
तारेवर बसलेली लांडोर काय सांगते ?
या छायाचित्रातील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे लांडोरची निवडलेली जागा. ती विजेच्या तारांजवळील खांबावर उभी आहे. सामान्यतः मोर उंच झाडांवर किंवा टेकड्यांवर विसावतात; परंतु शहरांजवळ आणि मानवी वस्तीच्या भागात ते विजेचे खांब, इमारतींचे छप्पर, मोबाइल टॉवर किंवा कुंपणांचा वापर करू लागले आहेत.
ही बदलती वर्तणूक दोन गोष्टी स्पष्ट करते:
नैसर्गिक अधिवासात घट होत आहे.
पक्षी मानवनिर्मित संरचनांना पर्याय म्हणून स्वीकारत आहेत.
मात्र हा बदल धोकादायकही ठरू शकतो. उघड्या विद्युतवाहिन्या, उच्चदाब तारा, प्लास्टिकचे तुकडे, वाहनांची धडक आणि मानवी हालचाल यांमुळे मोरांना इजा होण्याची शक्यता वाढते. अनेक ठिकाणी मोर आणि इतर मोठे पक्षी विद्युतप्रवाह लागून मृत झाल्याच्या घटना नोंदल्या गेल्या आहेत.
भारतीय मोरांसमोरील प्रमुख धोके
भारतीय मोर ही ‘सर्वत्र आढळणारी’ प्रजाती असल्यामुळे तिच्याकडे अनेकदा दुर्लक्ष होते. परंतु गेल्या दोन दशकांत तिच्यासमोर काही गंभीर समस्या उभ्या राहिल्या आहेत.
१. अधिवासाचा ऱ्हास
शहरीकरण, रस्ते, काँक्रीटची वाढ, झुडपे आणि गवताळ क्षेत्रे नष्ट होणे यामुळे मोरांची नैसर्गिक जागा कमी होत आहे. मोरांना मोकळे मैदान आणि दाट झुडपे दोन्ही लागतात. फक्त मोठी झाडे असली तरी पुरेसे नसते.
२. कीटकनाशकांचा वाढता वापर
शेतीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या रासायनिक कीटकनाशकांमुळे मोरांच्या शरीरात विषारी घटक जमा होतात. विषारी धान्य, फवारणी झालेली बियाणे किंवा दूषित पाणी यांमुळे अनेक ठिकाणी मोर मृत अवस्थेत आढळले आहेत. विशेषतः ग्रामीण भागात आणि शहरालगतच्या शेतीत हा धोका मोठा आहे.
३. पिसांसाठी आणि मांसासाठी शिकार
मोराचे गळून पडलेले पिसे कायदेशीररीत्या गोळा करता येतात; परंतु अनेकदा पिसांसाठी किंवा मांसासाठी बेकायदेशीर शिकार केली जाते. लांडोर अधिक असुरक्षित असते कारण ती घरट्यावर बसलेली असताना सहज पकडली जाऊ शकते.
४. भटकी कुत्री आणि वाहनांची धडक
विद्यापीठ परिसर, उपनगरे आणि गावाजवळील मोरांच्या पिलांना भटक्या कुत्र्यांचा सर्वाधिक धोका असतो. तसेच सकाळ-संध्याकाळ रस्ते ओलांडताना वाहनांची धडक लागण्याच्या घटना वाढत आहेत.
५. हवामान बदल
अनियमित पाऊस, उष्णतेच्या लाटा, पाण्याची टंचाई आणि प्रजनन काळातील हवामानातील बदल यांचा मोरांच्या अंडी उबविण्याच्या प्रक्रियेवर परिणाम होतो. लांडोर सुरक्षित आणि शांत ठिकाण शोधण्यात अधिक वेळ घालवते.
कायद्यातील संरक्षण
भारतीय मोराला भारतात सर्वोच्च कायदेशीर संरक्षण मिळाले आहे. वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ अंतर्गत या पक्ष्याचा समावेश अनुसूची-१ मध्ये करण्यात आला आहे. म्हणजेच या पक्ष्याची शिकार करणे, पकडणे, पाळणे किंवा त्याला इजा करणे हा दंडनीय गुन्हा आहे.
राष्ट्रीय पक्षी म्हणून मोराला सांस्कृतिक आणि भावनिक महत्त्व आहे; परंतु फक्त प्रतीक म्हणून गौरव करून चालणार नाही. त्याच्या अधिवासाचे संरक्षण करणे अधिक आवश्यक आहे.
एका छायाचित्राचा मोठा संदेश
डॉ. एस. जी. भाटवडेकर यांनी टिपलेली ही लांडोर आपल्याला एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारते – आपण शहर वाढवत आहोत; पण पक्ष्यांसाठी जागा राखून ठेवत आहोत का ?
लोखंडी खांबावर उभी असलेली ही लांडोर जणू सांगते की जंगल मागे सरकत आहे आणि पक्षी मानवी जगात शिरत आहेत. हा प्रवेश त्यांच्या पसंतीचा नाही; तो त्यांच्या जगण्याचा पर्याय आहे. म्हणूनच पक्षीसंवर्धन म्हणजे केवळ एखाद्या पक्ष्याला वाचवणे नव्हे, तर त्याच्या जगण्यास आवश्यक असलेले संपूर्ण पर्यावरण जपणे होय.
आज शिवाजी विद्यापीठ परिसरात दिसलेली ही लांडोर उद्या आपल्याला निसर्ग आणि विकास यांचा समतोल साधण्याची शिकवण देऊ शकते. तिचे अस्तित्व टिकले, तर आपल्या परिसरातील जैवविविधतेचेही अस्तित्व टिकेल.
