मनुष्याने निमित्तमात्र होऊन, निष्कामतेने आणि तटस्थपणे कर्म करणे आवश्यक ( एआयनिर्मित लेख)

हां गा कर्म तूंचि अशेष । निराकारिसीं निःशेष ।
तरी मजकरवी हें हिंसक । कां करविसीं तूं ।। ४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा

ओवीचा अर्थ – अरे, तूंच जर सर्व कर्मांचा पूर्ण निषेध करतोस, तर मग हें हिंसात्मक कृत्य माझ्याकडून तूं का करवितोस ?

ज्ञानेश्वरीतील तिसऱ्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत गूढार्थाने भरलेली आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी श्रीमद्भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचा गहन तत्त्वज्ञान सुलभ शब्दांत उलगडून सांगितला आहे. प्रस्तुत ओवीमध्ये भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला जीवनातील कर्म आणि भगवंताचे स्वरूप याबद्दल स्पष्टता देताना दिसतात.

ओवीचा अर्थ:
हां गा कर्म तूंचि अशेष । निराकारिसीं निःशेष ।
भगवंत सर्वव्यापी आहेत आणि प्रत्येक ठिकाणी असणाऱ्या सगुण-निर्गुण स्वरूपात प्रकट होतात. या ओळीत संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, हे प्रभु, कर्म तुझ्यापासूनच उद्भवते आणि तुझ्याचमुळे पूर्णत्वाला जाते. तूच सगुण आणि निर्गुण स्वरूपामध्ये असतोस, आणि त्याचप्रमाणे कर्माच्या प्रत्येक कणात तुझा वास आहे. त्यामुळे जगातील प्रत्येक गोष्ट तुझ्याशी जोडलेली आहे.

तरी मजकरवी हें हिंसक । कां करविसीं तूं ।।
अर्जुनाच्या शंकेला उद्देशून संत ज्ञानेश्वर येथे सांगतात की, अर्जुन विचारतो, “हे भगवन्, जर तूच सृष्टीचा आधार आहेस आणि तूच सर्वकाही आहेस, तर मग मला या युद्धामध्ये हिंसक कर्म करायला का लावतोस? मी या कर्माच्या माध्यमातून कित्येक लोकांना मारणार आहे. ही हिंसा जर तुझ्या इच्छा आणि नियतीनेच होत असेल, तर माझ्यावर ती जबाबदारी का येते?”

रसाळ निरुपण:
ही ओवी कर्मयोगाचा गाभा उलगडते. भगवंताच्या दृष्टिकोनातून सर्व कर्म हे समान आहे. सृष्टीचा नियम हा तटस्थ असून, त्यात चांगलं किंवा वाईट याचा भेदभाव नसतो. सृष्टीचे कार्य सुरू राहण्यासाठी विविध प्रकारची कर्मे केली जातात. अर्जुनाच्या मनातील गोंधळ इथे प्रकट होतो. तो विचारतो की, भगवंताने जर सर्वकाही ठरवले असेल, तर मग त्याला अशा कर्मामध्ये का भाग घ्यावा लागत आहे?

संत ज्ञानेश्वर इथे स्पष्ट करतात की, भगवंताचे स्वरूप हे सर्वव्यापी आणि अशेष आहे. माणसाला कर्म करण्याचा आदेश देणारा तो आहे, पण त्या कर्माला निःशेष होण्याचे कारणही तोच आहे. हिंसक कर्म असो वा अहिंसक, ते केवळ भगवंताच्या व्यापक नियतीचा भाग आहे. मात्र, माणसाच्या नजरेतून हे कर्म चांगले किंवा वाईट वाटते.

आध्यात्मिक संदेश:
या ओवीतून माणसाला असा संदेश मिळतो की, आपण भगवंताच्या व्यापक स्वरूपाची जाणीव ठेवून कर्म करावे. कर्माला नीतिमूल्ये लावण्याऐवजी त्याच्या परिणामांवर आणि भगवंताच्या इच्छेवर विश्वास ठेवावा. युद्ध, संकटे, किंवा हिंसक घटनादेखील सृष्टीच्या गतीचा एक भाग आहेत. त्यामुळे मनुष्याने त्यात फक्त निमित्तमात्र होऊन, निष्कामतेने आणि तटस्थपणे कर्म करणे आवश्यक आहे.

तत्वज्ञानाचा गाभा:
भगवंत हे सगुण स्वरूपात प्रकट होऊन कर्म घडवतात आणि निर्गुण स्वरूपात तटस्थ राहून त्या कर्माच्या फलाचा स्वीकार करतात. अर्जुनाला आपल्या कर्तव्याचा भान ठेवून भगवंताची आज्ञा पाळणे अपेक्षित आहे. ही ओवी मनुष्याला कर्माच्या सत्याशी जोडते आणि त्याचबरोबर त्याला भगवंताच्या विराट स्वरूपाची अनुभूती देते.