जो अमृतासि ठी ठेवी । तो जैसा कांजी न सेवीं ।
तैसा स्वसुखानुभवी । न भोगी ऋद्धि ।। ३६४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दुसरा
ओवीचा अर्थ – जो अमृताला नावे ठेवतो, तो ज्याप्रमाणें कांजीला हात लावीत नाही, त्याप्रमाणें ज्याला आत्मसुखाचा अनुभव आला, तो ऋद्धीचा भोग घेत नाही.
ज्ञानदेव महाराजांनी त्यांच्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथात भगवद्गीतेतील गूढ तत्त्वज्ञान सोप्या मराठी भाषेत उलगडून सांगितले आहे. वरील ओवी दुसऱ्या अध्यायातील आहे, जिथे आत्मस्वरूप, आत्मज्ञान, आणि जीवनाच्या अंतिम ध्येयाचा विचार मांडलेला आहे.
ओवीचा शब्दशः अर्थ:
“जो अमृतासी ठी ठेवी” – जो व्यक्ती आत्मस्वरूपातील अमृततत्त्वाला जाणतो (म्हणजेच आत्मज्ञानाचा अनुभव घेतो).
“तो जैसा कांजी न सेवीं” – तो व्यक्ती त्या आत्मतत्त्वाच्या बाहेर असणाऱ्या नाशिवंत, अशाश्वत भोगांमध्ये रममाण होत नाही (कांजी म्हणजे दुर्गंधी युक्त पदार्थ, नाशिवंत गोष्टींचे प्रतीक).
“तैसा स्वसुखानुभवी” – असा आत्मस्वरूपाचे सुख अनुभणारा व्यक्ती खऱ्या अर्थाने स्व-आनंदाचा अधिकारी असतो.
“न भोगी ऋद्धि” – आणि अशा व्यक्तीला बाह्य सुख-संपत्ती, भोग, किंवा संपत्ती (ऋद्धी) यांची लालसा उरत नाही.
निरुपण:
या ओवीत ज्ञानदेवांनी आत्मज्ञान प्राप्त व्यक्तीचे स्वभावविशेष आणि त्याचे जीवन कसे असावे हे सांगितले आहे. आत्मज्ञानी व्यक्ती बाह्य भोग, संपत्ती, आणि इंद्रियांच्या सुखांमध्ये गुंतत नाही. कारण त्याने आपल्या खऱ्या स्वरूपाचे, आत्मतत्त्वाचे ज्ञान घेतलेले असते. हे ज्ञान म्हणजेच अमृत आहे, जे अजर-अमर, अखंड आनंद देणारे आहे.
तुलनेने, बाह्य भोग, ऐहिक संपत्ती, आणि इंद्रियसुख हे तात्कालिक, नाशिवंत आणि कांजीप्रमाणे असतात. आत्मज्ञान झालेल्या व्यक्तीला अशा नाशिवंत सुखांचा आकर्षण नसते. ती व्यक्ती केवळ स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेत राहते आणि त्यातून मिळणाऱ्या परमानंदामध्ये तृप्त राहते.
या ओवीत संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञान आणि आत्मानुभूतीच्या विषयावर अतिशय गूढ आणि सुंदर विचार मांडले आहेत.
“जो अमृतासि ठी ठेवी” म्हणजे जो व्यक्ती अमृतासारख्या श्रेष्ठ आणि अमूल्य गोष्टीवर प्रेम करतो आणि त्याच्याशी एकरूप होतो. इथे “अमृत” हा आत्मज्ञान, परमानंद किंवा मोक्षाचे प्रतीक आहे.
“तो जैसा कांजी न सेवीं” म्हणजे तो व्यक्ती कांजी (आंबट द्रव) यासारख्या क्षुद्र गोष्टींचा विचारही करत नाही. याचा अर्थ असा की, जो आत्मानुभवाचे श्रेष्ठत्व जाणतो, त्याला क्षुल्लक आणि तुच्छ गोष्टींची आवड राहात नाही.
“तैसा स्वसुखानुभवी” म्हणजे अशा व्यक्तीला स्वतःच्या आनंदाचा, आत्मस्वरूपाचा थेट अनुभव होतो. त्याला बाह्य भोग-विलास किंवा संपत्तीची गरज लागत नाही.
“न भोगी ऋद्धि” म्हणजे त्याला भौतिक संपत्ती, वैभव किंवा बाह्य सुखाचा मोह नसतो. त्याला स्वतःच्या आत्मतृप्तीमुळेच परिपूर्णता वाटते.
जीवनासाठी संदेश:
आत्मज्ञान हेच खरे अमृत आहे, आणि जीवनातील अंतिम ध्येय ते मिळवणे आहे.
ऐहिक सुखांची लालसा आणि आकर्षण टाळून आपल्यातील दिव्यता ओळखली पाहिजे.
बाह्य भोग नाशिवंत आहेत; त्यांच्यामध्ये रममाण होणे म्हणजे आपल्याला आत्मस्वरूपापासून दूर नेणे आहे.
खरे सुख आत्मज्ञानातूनच मिळते; बाह्य संपत्ती, भोग, किंवा प्रसिद्धी यातून नव्हे.
ज्ञानदेव या ओवीतून जीवनातील खऱ्या आनंदाचा आणि तृप्ततेचा मार्ग दाखवत आहेत, जो केवळ आत्मज्ञानाने साध्य होतो.
मुख्य विचार:
ज्ञानेश्वर महाराज इथे सांगतात की, ज्याला आत्मज्ञानाचा, परमानंदाचा अनुभव झाला आहे, त्याला बाहेरच्या भौतिक गोष्टींची लालसा किंवा आसक्ती राहात नाही. हा आत्मस्वरूपाचा अनुभव म्हणजेच खरा आनंद, जो बाह्य गोष्टींपासून वेगळा आहे. असा आत्मानुभवी व्यक्ती स्वतःतच समाधानी राहतो आणि कोणत्याही बाह्य भोगांमध्ये अडकत नाही.
शिकवण:
खऱ्या आनंदासाठी आत्मज्ञान प्राप्त करा.
तुच्छ गोष्टींवर आसक्ती न ठेवता उच्चतम ज्ञानाकडे वाटचाल करा.
आत्मसुखाचा अनुभव घेतल्यावर बाह्य सुख-संपत्तीची आवश्यकता उरत नाही.
ही ओवी आपल्या जीवनाला अंतर्मुख करणारी आणि आत्मपरीक्षणाला प्रवृत्त करणारी आहे.
एकपत्नीव्रताचा आध्यात्मिक अर्थ : पुरुष–प्रकृतीचे नाते