समाधिश्रियेचा पट्टाभिषेक : आत्मानुभवाच्या राज्यात समरस होण्याचा ज्ञानेश्वरीतील दिव्य क्षण

जग जिंकण्याच्या धावपळीत माणूस स्वतःलाच हरवून बसतो. सुख, संपत्ती, कीर्ती आणि यशाच्या शोधात आयुष्य घालवताना अंतर्मनातील शांततेचे साम्राज्य मात्र रिकामेच राहते. अशा वेळी संत ज्ञानेश्वरांची “पाठी समाधिश्रियेचा अशेखा…” ही ओवी आत्मानुभवाच्या दिव्य राज्याची दारे उघडते. समाधी म्हणजे पलायन नव्हे, तर आत्मस्वरूपाशी झालेली अखंड एकरूपता आहे; आणि त्या अवस्थेतील समरसतेचा हा पट्टाभिषेक म्हणजे मानवी चेतनेच्या सर्वोच्च उत्कर्षाचा अद्वैतमय उत्सव होय.

राजेंद्र घोरपडे

पाठी समाधिश्रियेचा अशेखा । आत्मानुभवराज्यसुखा ।
पट्टाभिषेकु देखां । समरसें जाहला ।। २१८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – नंतर समाधिरूपी लक्ष्मीचे जे आत्मानुभवरूपी संपूर्ण राज्यसुख त्याचा समरसतेने त्यांस राज्यभिषेक झाला.

ज्ञानेश्वर माउलींच्या या ओवीत केवळ योगसाधनेचा शेवट नाही, तर मानवी चेतनेच्या सर्वोच्च उत्क्रांतीचा अद्वैतमय क्षण दडलेला आहे. हा क्षण असा आहे की जिथे साधक, साधना आणि साध्य हे तिन्ही भेद विरघळून जातात. जिथे “मी” हा केंद्रबिंदू राहात नाही आणि सर्वत्र केवळ चैतन्याचे अखंड साम्राज्य अनुभवास येते. माउली या अवस्थेला “समाधिश्रियेचा पट्टाभिषेक” असे म्हणतात. किती विलक्षण शब्दरचना आहे ही ! समाधी म्हणजे निव्वळ डोळे मिटून बसणे नव्हे; ती आत्मस्वरूपाशी झालेली अखंड एकरूपता आहे. आणि त्या अवस्थेला माउली “श्रिया” म्हणतात. म्हणजेच लक्ष्मी, संपत्ती, ऐश्वर्य. कारण जगातील कोणतेही वैभव आत्मानुभवाच्या आनंदाशी तुलना करू शकत नाही.

मानवी जीवन सतत काहीतरी मिळविण्याच्या धावपळीत गेलेले असते. कुणाला पैसा हवा असतो, कुणाला सत्ता, कुणाला कीर्ती, कुणाला प्रेम, तर कुणाला सुरक्षितता. पण या प्रत्येक प्राप्तीच्या मागे एक अदृश्य शोध असतो तो आनंदाचा. प्रत्येक जीवाला अखंड, निर्व्याज आणि न संपणारा आनंद हवा असतो. परंतु बाह्य जगात मिळणारे सर्व सुख क्षणभंगुर असते. मिळालेले सुख काळानुसार ओसरते, त्यातून कंटाळा निर्माण होतो किंवा त्याच्या हरवण्याची भीती निर्माण होते. म्हणूनच उपनिषदांनी सांगितले की बाहेर शोधलेला आनंद हा मृगजळ आहे; खरा आनंद आपल्या आत्मस्वरूपात आहे. ज्ञानेश्वर माउलींची ही ओवी त्या अंतिम सत्याची अनुभूती शब्दांत उतरवते.

“आत्मानुभवराज्यसुख” हा शब्द अत्यंत अर्थगर्भ आहे. माउली आत्मानुभवाला “राज्य” म्हणतात. कारण आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यानंतर साधकाच्या अंतःकरणात कोणत्याही अभावाची भावना उरत नाही. त्याच्या चेतनेत संपूर्णत्व फुलते. ज्याने स्वतःला ओळखले, त्याला विश्व जिंकण्याची आवश्यकता राहत नाही. कारण त्याला कळते की विश्व आणि मी वेगळे नाहीत. आत्मस्वरूपाची अनुभूती म्हणजे अस्तित्वाच्या केंद्राशी जोडले जाणे. तेथे भय नाही, दुःख नाही, मृत्यूची दहशत नाही. तेथे केवळ अखंड शांतता आणि आनंद आहे.

समाधी ही योगमार्गातील अंतिम अवस्था मानली जाते. पतंजलींनी योगसूत्रात “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” असे सांगितले. म्हणजे मनाच्या वृत्ती थांबल्या की योग प्राप्त होतो. मन सतत विचार, इच्छा, स्मृती, अपेक्षा आणि भीती यांच्या लाटांनी व्यापलेले असते. या लाटांमुळे आत्मस्वरूपाचे शांत सरोवर दिसत नाही. जेव्हा साधना, नामस्मरण, ध्यान, भक्ती आणि विवेक यांच्या साहाय्याने मन शांत होते, तेव्हा अंतर्मनात आत्मप्रकाश प्रकट होतो. ज्ञानेश्वर माउलींच्या दृष्टीने समाधी ही कोरडी वैराग्यपूर्ण अवस्था नाही; ती प्रेम, आनंद आणि समरसतेची अनुभूती आहे.

“समरसें जाहला” हा शब्द या ओवीचा आत्मा आहे. समरसता म्हणजे पूर्ण एकरूपता. जसे नदी समुद्रात मिळाल्यावर तिचे स्वतंत्र अस्तित्व राहत नाही, तसे साधक परमचैतन्यात विलीन होतो. येथे नष्ट होणे म्हणजे विनाश नव्हे; तर मर्यादित अस्तित्वातून अमर्यादात प्रवेश करणे आहे. सामान्य मनुष्य स्वतःला शरीर, मन, नाव, नाती आणि भूमिकांपुरते मर्यादित समजतो. त्यामुळे अहंकार निर्माण होतो. हा अहंकारच दुःखाचे मूळ आहे. पण समाधीच्या अवस्थेत “मी” आणि “तु” यांच्यातील भिंत कोसळते. तेथे सर्वत्र एकच चेतना अनुभवास येते.

ज्ञानेश्वर माउलींच्या अध्यात्मात ही समरसता अत्यंत महत्त्वाची आहे. त्यांनी केवळ योग सांगितला नाही, तर जीवनाशी एकरूप होणारा योग सांगितला. त्यांच्याकडे संसार आणि अध्यात्म यांच्यात संघर्ष नाही. उलट संसारालाच परमात्म्याचे रूप मानून जगण्याची दृष्टी आहे. म्हणूनच त्यांचे अध्यात्म जीवननिषेध करणारे नाही; ते जीवनाला दिव्यता देणारे आहे. समाधी म्हणजे जगापासून पळून जाणे नव्हे, तर जगात राहूनही अंतर्मनाने मुक्त होणे.

समाधिश्रियेचा “पट्टाभिषेक” ही प्रतिमा अत्यंत गूढ आहे. राजाचा राज्याभिषेक जसा त्याच्या सार्वभौमत्वाची घोषणा असतो, तसा आत्मज्ञानाचा हा पट्टाभिषेक साधकाच्या अंतर्मुक्तीची घोषणा आहे. आतापर्यंत मन, इंद्रिये, वासना आणि कर्मबंधन यांच्या अधीन असलेला जीव आता आत्मस्वरूपाच्या सिंहासनावर आरूढ होतो. ही अवस्था बाह्य विजयापेक्षा अनंत पटीने श्रेष्ठ आहे. कारण बाह्य विजय इतरांवर असतो, पण आत्मविजय स्वतःच्या अज्ञानावर असतो.

भारतीय संतपरंपरेत आत्मानुभवाला सर्वश्रेष्ठ संपत्ती मानले गेले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “आनंदाचे डोही आनंद तरंग.” हा आनंद बाह्य परिस्थितींवर अवलंबून नसतो. तो अंतर्मनातील परमचैतन्याशी झालेल्या ऐक्याचा परिणाम असतो. संत नामदेव, एकनाथ, कबीर, रामदास—सर्व संतांनी या आत्मानंदाचा अनुभव वेगवेगळ्या भाषेत व्यक्त केला. पण ज्ञानेश्वर माउलींची भाषा विशेष आहे. ते योग, वेदांत आणि भक्ती यांचा अद्वैत संगम घडवतात. त्यामुळे त्यांची समाधी निर्जीव तंद्री नाही; ती प्रेममय जागृती आहे.

या ओवीचा आणखी एक सूक्ष्म अर्थ असा आहे की आत्मानुभव हा प्रयत्नांचा शेवट नसून अस्तित्वाच्या नव्या जन्माची सुरुवात आहे. अनेकांना वाटते की समाधी म्हणजे सर्व क्रिया थांबणे. परंतु खऱ्या समाधीतूनच करुणा, प्रेम आणि विश्वबंधुत्व जन्माला येते. बुद्धांना बोधीवृक्षाखाली ज्ञान प्राप्त झाले; पण ते जंगलातच राहिले नाहीत. त्यांनी मानवतेसाठी करुणेचा मार्ग दिला. ज्ञानेश्वर माउलींनी आत्मानुभव मिळवून लोकभाषेत ज्ञानेश्वरी लिहिली. कारण आत्मानंद स्वतःपुरता मर्यादित राहत नाही; तो विश्वकल्याणात व्यक्त होतो.

आजच्या आधुनिक जगात ही ओवी अधिक महत्त्वाची वाटते. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि भौतिक प्रगती असूनही मनुष्य अंतर्मनाने अस्वस्थ आहे. चिंता, नैराश्य, स्पर्धा आणि एकाकीपणा वाढत चालला आहे. कारण बाह्य प्रगती झाली, पण अंतर्मन रिकामे राहिले. माणूस स्वतःपासून दूर गेला. अशा वेळी ज्ञानेश्वर माउलींची ही ओवी अंतर्मुख होण्याचा मार्ग दाखवते. ती सांगते की खरी समृद्धी बाहेर नसून आत आहे. समाधान वस्तूंमध्ये नाही; तर आत्मस्वरूपाच्या अनुभूतीत आहे.

समाधीची अवस्था प्राप्त करण्यासाठी माउली कोणताही कठोर, दुरापास्त मार्ग सांगत नाहीत. ते प्रेम, नामस्मरण, गुरुकृपा आणि अंतर्मनाची शुद्धता यांना महत्त्व देतात. मनातील अहंकार, द्वेष, मत्सर आणि लोभ कमी झाले की आत्मप्रकाश आपोआप उलगडतो. सूर्य उगवण्यासाठी आपण काही करत नाही; फक्त ढग बाजूला झाले की प्रकाश दिसतो. तसेच आत्मस्वरूप सदैव अस्तित्वात आहे. अज्ञानाचे ढग दूर झाले की आत्मानुभव प्रकट होतो.

या ओवीतील “अशेखा” हा शब्दही महत्त्वाचा आहे. “अशेष”, संपूर्ण, अखंड असा त्याचा अर्थ आहे. म्हणजे हा आनंद तुकड्यांत विभागलेला नाही. संसारातील सुख अपूर्ण असते. एखादी इच्छा पूर्ण झाली की दुसरी निर्माण होते. पण आत्मानुभवात इच्छेची गरजच संपते. कारण तेथे पूर्णत्व आहे. उपनिषदातील “पूर्णमदः पूर्णमिदम्” हीच भावना येथे प्रकट होते.

ज्ञानेश्वर माउलींच्या दृष्टीने आत्मानुभव हा मृत्यूनंतर मिळणारा स्वर्ग नाही. तो याच जीवनात अनुभवता येणारा सत्यस्वरूप आनंद आहे. म्हणून त्यांचे अध्यात्म अत्यंत जिवंत आहे. ते जीवनाला नाकारत नाही; उलट जीवनाला परमात्म्याचे उत्सव बनवते. साधक जेव्हा आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो, तेव्हा त्याच्या दृष्टीने प्रत्येक क्षण पवित्र होतो. वृक्ष, नदी, आकाश, पशुपक्षी, मानव सर्वत्र त्याला एकाच चैतन्याचा स्पर्श जाणवतो. तेथे भेद संपतो आणि विश्वबंधुत्व जन्माला येते.

समाधिश्रियेचा पट्टाभिषेक म्हणजे शेवटी आत्म्याचा आत्म्यात झालेला उत्सव आहे. हा उत्सव शब्दांच्या पलीकडचा आहे. म्हणूनच संत वारंवार सांगतात की आत्मानुभव “कथनातीत” आहे. तरीही करुणेमुळे ते त्याचे वर्णन करण्याचा प्रयत्न करतात. ज्ञानेश्वर माउलींची ही ओवी त्या अनिर्वचनीय अनुभवाची झलक देते. ती आपल्याला सांगते की माणूस केवळ शरीर नाही, मन नाही, तर अनंत चैतन्याचा अंश आहे. आणि जेव्हा तो स्वतःच्या मूळ स्वरूपात जागा होतो, तेव्हा त्याचा “पट्टाभिषेक” होतो तो समाधीच्या दिव्य साम्राज्यात.

ही ओवी वाचताना असे वाटते की माउली आपल्या डोळ्यांसमोर एका साधकाचा आध्यात्मिक प्रवास उभा करतात. प्रारंभी अस्थिर मन, नंतर साधना, मग अंतर्मनातील प्रकाश, त्यानंतर आत्मानुभव आणि शेवटी समरसतेचा दिव्य मुकुट. हा प्रवास प्रत्येक जीवाचा आहे. प्रत्येकाच्या अंतःकरणात आत्मानुभवाचे राज्य दडलेले आहे. पण आपण बाह्य जगाच्या मोहात इतके अडकतो की स्वतःचे साम्राज्य विसरून जातो. माउलींची वाणी आपल्याला त्या विस्मृतीतून जागे करते.

समाधी म्हणजे पळून जाणे नव्हे; ती अस्तित्वाशी पूर्ण मैत्री आहे. आत्मानुभव म्हणजे वेगळेपणाचा अंत. आणि समरसता म्हणजे विश्वाशी अखंड ऐक्य. ज्ञानेश्वर माउलींची ही ओवी म्हणूनच केवळ तत्त्वज्ञान नाही; ती मानवी चेतनेच्या सर्वोच्च फुलण्याची दिव्य घोषणा आहे. येथे साधक राजा होतो, पण त्याचे राज्य बाह्य भूमीवर नसते—ते अंतर्मनातील अनंत चैतन्यावर असते. आणि त्या राज्यात दुःखाला प्रवेश नसतो; तेथे केवळ शाश्वत आनंदाचे साम्राज्य असते.