ऐसा आत्मबोधें तोषला । जो परमानंदे पोखला ।
तोचि स्थिरप्रज्ञु भला । वोळख तूं ।। ३६६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दुसरा
ओवीचा अर्थः असा जो आत्मज्ञानानें तुष्ट झालेला व परमानंदानें पुष्ट झालेला आहे, तोच खरा स्थिरबुद्धी आहे, असे तूं जाण.
ज्ञानेश्वरीतिल या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी स्थिरप्रज्ञ व्यक्तीची ओळख सांगितली आहे. ही ओवी भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायातील स्थिरप्रज्ञ व्यक्तीच्या गुणधर्मांचे विवेचन करते.
ओवीचा अर्थ:
“असा आत्मबोधें तोषला”: जो स्वतःच्या स्वरूपाचा (आत्मबोधाचा) पूर्ण अनुभव घेतो आणि त्यामध्येच संतुष्ट असतो. अशा व्यक्तीला बाह्य गोष्टींची गरज भासत नाही कारण त्याला आतूनच आनंद मिळतो.
“जो परमानंदे पोखला”: जी व्यक्ती परमानंदामध्ये (परब्रह्मस्वरूपाच्या आनंदामध्ये) बुडून गेलेली आहे. हा परमानंद बाह्य गोष्टींवर अवलंबून नसतो, तर तो अंतर्गत आत्मसाक्षात्कारातून प्राप्त होतो.
“तोचि स्थिरप्रज्ञु भला”: अशा स्थितीत पोहोचलेली व्यक्तीच खऱ्या अर्थाने स्थिरप्रज्ञ आहे. स्थिरप्रज्ञ म्हणजे ज्याचे मन स्थिर आहे, ज्याला सुख-दु:ख, लाभ-हानी, स्तुती-निंदा या द्वंद्वांमुळे विचलित होता येत नाही.
“वोळख तूं”: अशा स्थिरप्रज्ञ व्यक्तीला तू ओळख. तीच खरी शांत, आनंदी आणि मुक्त व्यक्ती आहे.
निरूपण:
स्थिरप्रज्ञ अवस्थेचे महत्त्व:
या ओवीत आत्मसाक्षात्कार आणि परमानंद हाच स्थिरप्रज्ञ अवस्थेचा गाभा असल्याचे स्पष्ट होते. बाह्य सुखांवर अवलंबून न राहता, आत्मतत्त्वामध्ये स्थिर होणे हेच स्थिरप्रज्ञ व्यक्तीचे लक्षण आहे.
द्वंद्वांपासून मुक्तता:
स्थिरप्रज्ञ व्यक्ती सुख-दु:ख, लाभ-हानी यांसारख्या जीवनातील द्वंद्वांमध्ये अडकत नाही. ती आपले समाधान अंतर्गत आत्मानंदामध्ये शोधते.
आत्मबोध आणि परमानंद:
आत्मबोध म्हणजे स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची जाणीव. जेव्हा ही जाणीव होते, तेव्हा व्यक्ती बाह्य जगातील मोहांपासून मुक्त होऊन परमानंदाचा अनुभव घेते.
आध्यात्मिक प्रेरणा:
ही ओवी आपल्याला स्थिर मन आणि आत्मसाक्षात्कार साधण्याची प्रेरणा देते. या अवस्थेमुळे आपण जीवनातील कोणत्याही संकटांना शांतपणे तोंड देऊ शकतो.
निष्कर्ष:
ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत की स्थिरप्रज्ञ व्यक्तीच खरी ज्ञानी आणि मुक्त व्यक्ती आहे. अशा व्यक्तीला आत्मतत्त्वाचा अनुभव झालेला असतो, आणि ती परमानंदामध्ये नांदते. आपल्यालाही या अवस्थेचा पाठपुरावा करून जीवनातील खऱ्या शांततेचा अनुभव घ्यावा.
