आधुनिक संस्कृती ही आत्ममुग्धतेची संस्कृती !

संपत्ती म्हणजे जे जीवन समृद्ध करते. आजच्या भौतिक संस्कृतीत संपत्तीचा अर्थ पैसा, सत्ता, प्रतिष्ठा किंवा प्रसिद्धी असा घेतला जातो. पण ज्ञानदेव म्हणतात की, खरी समृद्धी नम्रतेत आहे. कारण विनय माणसाला दुसऱ्याशी जोडतो. अहंकार भिंती उभ्या करतो; विनय पूल बांधतो.

राजेंद्र घोरपडे

अखंड अगर्वता होऊनि असती । तयांतें विनयो हेचि संपत्ती ।
जे जयजयमंत्रे अर्पिती । माझांचि ठायीं ।। २२६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नवव्या

ओवीचा अर्थ – ते नेहमी निराभिमान होऊन राहिलेले असतात व नम्रपणा ही त्याची संपत्ती असते. ती संपत्ति ते जय जय मंत्राने माझ्याच ठिकाणी अर्पण करतात.

ही ओवी केवळ अध्यात्मिक अनुभूती व्यक्त करणारी नाही; ती मानवी संस्कृतीच्या उत्क्रांतीतील एक मूलभूत मूल्य सांगणारी ओवी आहे. ज्ञानदेव येथे ज्या “अगर्वते”चा उल्लेख करतात, ती फक्त अहंकार नसणे एवढ्यावर मर्यादित नाही. ती एक अंतर्मनाची अवस्था आहे. जिथे व्यक्ती स्वतःच्या अस्तित्वाभोवती कृत्रिम महत्त्वाचे कडे उभे करत नाही, स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवत नाही आणि जीवनाच्या व्यापक प्रवाहात स्वतःला विलीन करते. अशा व्यक्तीची खरी संपत्ती म्हणजे “विनय”. आणि हा विनयही तो स्वतःच्या प्रतिष्ठेसाठी जपून ठेवत नाही; तर तो परमात्म्याच्या चरणी अर्पण करतो.

आजच्या बदलत्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक वास्तवात ही ओवी अत्यंत महत्त्वाची ठरते. कारण आधुनिक समाज हा “अहं” केंद्रित संस्कृतीकडे झुकताना दिसतो आहे. व्यक्तीची ओळख तिच्या ज्ञानाने, संवेदनशीलतेने किंवा समाजाशी असलेल्या नात्याने ठरत नाही; ती तिच्या प्रदर्शनक्षमतेने ठरते. सोशल मीडियाच्या जगात “मी कोण आहे?” यापेक्षा “लोक मला कसे पाहतात?” हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा झाला आहे. परिणामी विनय, संयम, साधेपणा यांसारखी मूल्ये हळूहळू दुबळी होत चालली आहेत.

ज्ञानेश्वरांनी लिहिलेली ही ओवी तेराव्या शतकातील असली तरी तिचा आशय एकविसाव्या शतकातील समाजाचे अचूक विश्लेषण करतो. आजच्या मानसशास्त्रीय आणि समाजशास्त्रीय अभ्यासांमध्येही हे दिसून येते की, आधुनिक व्यक्ती आत्मप्रदर्शनाच्या दबावाखाली जगत आहे. अमेरिकन समाजशास्त्रज्ञ क्रिस्टोफर लॅश यांनी “Culture of Narcissism” या ग्रंथात आधुनिक संस्कृती ही आत्ममुग्धतेची संस्कृती बनत असल्याचे म्हटले आहे. व्यक्तीला सतत स्वतःचे अस्तित्व सिद्ध करावे लागते. यश, सौंदर्य, प्रसिद्धी, फॉलोअर्स, प्रभाव या गोष्टींवर आत्ममूल्य ठरू लागते. अशा वातावरणात विनय ही गोष्ट दुबळेपणाचे लक्षण मानली जाते.
पण ज्ञानेश्वर विनयाला “संपत्ती” म्हणतात. ही अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन कल्पना आहे. संपत्ती म्हणजे जे जीवन समृद्ध करते. आजच्या भौतिक संस्कृतीत संपत्तीचा अर्थ पैसा, सत्ता, प्रतिष्ठा किंवा प्रसिद्धी असा घेतला जातो. पण ज्ञानदेव म्हणतात की, खरी समृद्धी नम्रतेत आहे. कारण विनय माणसाला दुसऱ्याशी जोडतो. अहंकार भिंती उभ्या करतो; विनय पूल बांधतो.

आधुनिक व्यवस्थापनशास्त्रातसुद्धा “हंबल लीडरशिप” ही संकल्पना मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आली आहे. संशोधन सांगते की, अत्यंत यशस्वी संघटनांचे नेते अनेकदा विनम्र असतात. ते स्वतःला सर्वज्ञ समजत नाहीत. ते इतरांचे मत ऐकतात, चुका मान्य करतात आणि श्रेय वाटून घेतात. अमेरिकेतील जिम कॉलिन्स या संशोधकाने “Level 5 Leadership” या अभ्यासात दाखवून दिले की, दीर्घकालीन यशस्वी कंपन्यांचे नेते अत्यंत साधे आणि नम्र स्वभावाचे होते. म्हणजेच ज्ञानेश्वरांनी सांगितलेली विनयाची संपत्ती ही केवळ अध्यात्मापुरती मर्यादित नाही; ती सामाजिक, व्यावसायिक आणि मानवी नात्यांमध्येही अत्यंत प्रभावी आहे.

भारतीय संस्कृतीत विनयाला नेहमीच महत्त्व होते. गुरुकुल पद्धतीत शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्याला प्रथम “विद्या विनयेन शोभते” हे शिकवले जाई. ज्ञान जितके वाढेल तितका माणूस अधिक नम्र व्हावा, ही अपेक्षा होती. कारण खरे ज्ञान माणसाला विश्वाच्या विशालतेची जाणीव करून देते. जितके आपण जाणतो, त्याहून अधिक अज्ञात आहे, याची जाणीव विनय निर्माण करते. उलट अर्धवट ज्ञान अहंकार निर्माण करते.

आज मात्र शिक्षणाच्या क्षेत्रातही स्पर्धेचा अतिरेक झाला आहे. गुण, रँक, पॅकेज, करिअर याच निकषांवर यश मोजले जाते. विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात संवेदनशीलता, नम्रता, सहजीवनाची भावना विकसित करण्याकडे दुर्लक्ष होते. त्यामुळे उच्चशिक्षित असतानाही समाजात असहिष्णुता, उद्धटपणा आणि आत्मकेंद्री वृत्ती वाढताना दिसते. माहितीचा स्फोट झाला आहे; पण अंतर्मनाची परिपक्वता कमी झाली आहे.

सोशल मीडिया संस्कृतीने या प्रक्रियेला अधिक गती दिली. प्रत्येक व्यक्ती आता स्वतःचाच “ब्रँड” बनण्याचा प्रयत्न करते. स्वतःचे यश, सौंदर्य, विचार, जीवनशैली सतत प्रदर्शित करण्याची स्पर्धा सुरू आहे. या प्रदर्शनवादी संस्कृतीत विनयाला फारशी जागा राहत नाही. कारण नम्रता ही मूक असते; ती घोषणाबाजी करत नाही. पण आधुनिक डिजिटल संस्कृतीला सतत दृश्यता हवी असते.

मानसशास्त्रज्ञ सांगतात की, सतत स्वतःचे प्रदर्शन करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो. तुलना, असुरक्षितता, मान्यता मिळवण्याची गरज आणि सततची स्पर्धा यामुळे अंतर्मन अस्थिर होते. अशा वेळी विनय ही मानसिक संतुलनाची शक्ती ठरू शकते. कारण विनम्र व्यक्ती स्वतःला सतत सिद्ध करण्याच्या ओझ्याखाली जगत नाही. ती स्वतःच्या अस्तित्वाशी शांत असते.

ज्ञानेश्वरांनी “जयजयमंत्रे अर्पिती माझांचि ठायीं” असे म्हटले आहे. येथे एक अत्यंत सुंदर आध्यात्मिक संकेत आहे. विनय हा केवळ सामाजिक शिष्टाचार नाही; तो समर्पणातून जन्मतो. “मी”पण कमी होत गेले की जीवनात व्यापकतेची अनुभूती येते. भक्ती परंपरेत म्हणूनच संतांनी स्वतःला “दास”, “सेवक”, “नामाचा वाहक” मानले. तुकाराम म्हणतात, “लहानपण दे गा देवा.” हे लहानपण म्हणजे न्यूनगंड नव्हे; तर अहंकारशून्यता आहे.

आधुनिक विज्ञानदेखील मानवी अस्तित्वाच्या मर्यादा दाखवते. विश्वाच्या अफाट विस्तारात पृथ्वी किती लहान आहे आणि त्या पृथ्वीवरचा मनुष्य किती क्षुल्लक आहे, हे खगोलशास्त्र सांगते. जैविक उत्क्रांतीचा इतिहास पाहिला तर मनुष्य हा निसर्गाच्या एका मोठ्या प्रक्रियेचा भाग आहे. तरीही आधुनिक मनुष्य स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवतो. पर्यावरणाचा विनाश, निसर्गावर वर्चस्व गाजवण्याची वृत्ती आणि संसाधनांचा अमर्याद उपभोग ही अहंकारातूनच निर्माण झालेली संकटे आहेत.

पर्यावरणशास्त्रज्ञ अनेकदा सांगतात की, पृथ्वी वाचवण्यासाठी तंत्रज्ञानाइतकीच आवश्यक गोष्ट म्हणजे “ecological humility” — पर्यावरणीय विनम्रता. माणूस निसर्गाचा स्वामी नसून एक घटक आहे, ही जाणीव महत्त्वाची आहे. ज्ञानेश्वरांच्या विनयाच्या तत्त्वज्ञानात ही पर्यावरणीय जाणीव अंतर्भूत आहे. कारण अहंकार कमी झाला की माणूस स्वतःला संपूर्ण सृष्टीशी जोडून पाहतो.

राजकारणातही आज विनय दुर्मीळ होत चालला आहे. नेतृत्व म्हणजे सेवा नसून प्रतिमा व्यवस्थापन बनले आहे. व्यक्तिपूजा, आक्रमक भाषा, विरोधकांचा अपमान आणि सततची आत्मस्तुती ही सार्वजनिक जीवनाची नवी शैली झाली आहे. अशा वातावरणात संवाद हरवतो आणि समाज ध्रुवीकृत होतो. लोकशाहीचे खरे बळ विनम्र संवादात असते. स्वतःच्या मतांवर ठाम राहूनही दुसऱ्याचे अस्तित्व मान्य करणे, ही विनयाची राजकीय अभिव्यक्ती आहे.

साहित्य आणि कलाक्षेत्रातही ही समस्या जाणवते. पूर्वी साहित्य हे आत्मशोध आणि समाजसंवादाचे माध्यम मानले जाई. आज अनेकदा प्रसिद्धी, पुरस्कार, बाजारमूल्य आणि प्रतिमा यांच्याभोवती कलाविश्व फिरताना दिसते. अर्थात प्रत्येक काळात अहंकार होतेच; पण आज माध्यमांच्या प्रचंड विस्तारामुळे त्याचे सार्वजनिक प्रदर्शन अधिक ठळक झाले आहे.

ज्ञानेश्वरांचे वैशिष्ट्य असे की, त्यांनी विनयाला निष्क्रियता बनू दिले नाही. नम्रता म्हणजे आत्मविश्वासाचा अभाव नव्हे. उलट खऱ्या आत्मविश्वासातूनच विनय जन्मतो. ज्याला स्वतःच्या मूल्यांची खात्री असते, त्याला सतत स्वतःचे प्रदर्शन करण्याची गरज भासत नाही. म्हणूनच संतांची भाषा अत्यंत साधी असूनही ती प्रभावी आहे. त्यांना स्वतःला सिद्ध करायचे नव्हते; त्यांना सत्य व्यक्त करायचे होते.

आजच्या तरुण पिढीसाठी ही ओवी विशेष महत्त्वाची आहे. कारण ते एका अशा काळात वाढत आहेत जिथे यशाचे मोजमाप बाह्य निकषांनी होते. प्रत्येकाला “विशेष” दिसायचे आहे. पण या धावपळीत अंतर्मन रिकामे होत चालले आहे. विनय म्हणजे स्वतःला कमी लेखणे नव्हे; तर स्वतःला वास्तवाच्या चौकटीत पाहणे आहे. आपण सर्व काही जाणत नाही, आपण चुकू शकतो, दुसऱ्याकडून शिकू शकतो. ही जाणीव व्यक्तीला अधिक परिपक्व बनवते.

भारतीय संतपरंपरेत विनय हा आध्यात्मिक प्रगतीचा पाया मानला गेला. कारण अहंकार टिकून असेपर्यंत अनुभवाची दारे पूर्णपणे उघडत नाहीत. आधुनिक मानसशास्त्रातही “ego transcendence” ही संकल्पना महत्त्वाची मानली जाते. स्वतःच्या मर्यादित अहंभावापलीकडे जाण्याची क्षमता व्यक्तीला अधिक शांत, सर्जनशील आणि सहृदय बनवते.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी म्हणूनच आजच्या काळाला आरसा दाखवते. आधुनिक संस्कृती व्यक्तीला अधिक सक्षम बनवत असली तरी ती अनेकदा अधिक आत्मकेंद्रीही बनवत आहे. तंत्रज्ञान, बाजार आणि माध्यमे यांनी निर्माण केलेल्या या “मी-केंद्रित” जगात विनय ही हरवत चाललेली संपत्ती आहे. पण हीच संपत्ती मानवी नात्यांना उब देते, समाजात संवाद निर्माण करते आणि व्यक्तीला अंतर्मनाची शांती देते.

ज्ञानेश्वरांनी सांगितलेली “अखंड अगर्वता” ही केवळ संतांची अवस्था नाही; ती मानवी संस्कृतीच्या भविष्यासाठी आवश्यक मूल्य आहे. कारण विनयाशिवाय ज्ञान आक्रमक बनते, सत्ता दडपशाही बनते, संपत्ती उपभोगवाद बनते आणि व्यक्तिमत्त्व आत्ममुग्धतेत अडकते. नम्रता ही माणसाला माणसाशी जोडणारी ऊर्जा आहे.
आज जगाला अधिक बुद्धिमत्तेपेक्षा अधिक विनयाची गरज आहे. कारण विज्ञान आपल्याला शक्ती देऊ शकते; पण त्या शक्तीचा विवेकपूर्ण उपयोग करण्यासाठी विनम्रता आवश्यक आहे. माहिती आपल्याला ज्ञानी बनवू शकते; पण त्या ज्ञानाला मानवी स्पर्श देण्यासाठी विनय आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीतून व्यक्त होणारा संदेश म्हणूनच कालातीत आहे. खऱ्या अर्थाने समृद्ध तोच, ज्याच्याकडे विनयाची संपत्ती आहे. बाकी सर्व संपत्ती क्षणभंगुर आहे.