अंतर्मानाची कवाडे आणि क्षमेचा सुवास
माणसाने चंद्रावर पाऊल ठेवले, जग एका क्लिकवर आणले; पण स्वतःच्या मनात डोकावण्यासाठी मात्र त्याच्याकडे वेळ उरला आहे का? राग, द्वेष, अहंकार आणि जुन्या कटुतेने मनाची कवाडे बंद होत असताना, जैन धर्माचे पर्युषण पर्व आत्मपरीक्षण, संयम आणि क्षमेचा मार्ग दाखवते. बाह्य जगाच्या स्वच्छतेसोबत अंतर्मनाची मशागत करण्याची ही संधी केवळ एका धर्मापुरती मर्यादित नसून, संपूर्ण मानवजातीला शांतता, अहिंसा आणि माणुसकीची नवी दिशा देणारी आहे. ८ ते १५ सप्टेंबरदरम्यान साजरे होणारे हे पर्व अंतर्मनातील मळ दूर करून क्षमेचा सुवास दरवळवण्याचा संदेश देते.
डॉ. रिता मदनलाल शेटीया
“अहंकाराचा त्याग, कर्मांची निर्जरा आणि क्षमेचा महामंत्र! ‘पर्युषण पर्व’ केवळ एका धर्मापुरते मर्यादित नसून, ते संपूर्ण मानवजातीला शांतता, संयम आणि अहिंसेचा मार्ग दाखवणारे आत्मशुद्धीचे अधिष्ठान आहे.”
आजच्या या वेगाने धावणाऱ्या आणि भौतिकतेच्या मागे अंधपणे सुटलेल्या जगात माणसाने चंद्रावर पाऊल ठेवले, मंगळावर वस्ती करण्याचे स्वप्न पाहिले आणि एका क्लिकवर जग मुठीत घेतले. परंतु, या सगळ्यात तो स्वतःपासून मात्र खूप दूर निघून गेला आहे. बाह्य जगाची स्वच्छता करताना अंतर्मनावर साचलेला कचकडा आणि घाण साफ करायला कुणाकडेच वेळ उरलेला नाही. अशा या अस्वस्थ आणि धावत्या काळात जैन धर्माचे पर्युषण पर्व आपल्याला थांबायला, स्वतःशी संवाद साधायला आणि अंतर्मनाची स्वच्छता करायला एक सुवर्णसंधी देतो. ८ सप्टेंबर ते १५ सप्टेंबर हा पूर्ण आठवडा पर्युषण पर्व उत्सव साजरा केला जाणार आहे.
आत्मिक मशागतीचा काळ
‘पर्युषण’ या शब्दाचा मूळ अर्थ ‘सर्व बाजूंनी आत्म्याच्या जवळ जाणे’ असा होतो. वर्षभर संसाराच्या जाळ्यात आणि रोजच्या संघर्षात अडकलेला माणूस स्वतःलाच विसरून जातो.अशा वेळी हे पर्व म्हणजेच एक वार्षिक ‘आध्यात्मिक ऑडिट’ असते. यामध्ये जैन बांधव उपवास, स्वाध्याय, संयम आणि ध्यानसाधनेच्या माध्यमातून शरीरावर नव्हे तर मनावर ताबा मिळवण्याचा प्रयत्न करतात. जैन साहित्यातील ‘कल्पसूत्र’ ग्रंथाचे वाचन यादरम्यान केले जाते, ज्यातून भगवान महावीरांचे विचार नव्या पिढीपर्यंत पोहोचतात.
आजच्या डिजिटल युगातील प्रासंगिकता आणि वास्तव
आजचे वास्तव पाहिले तर इन्स्टाग्राम, फेसबुक किंवा एक्स (ट्विटर) सारख्या प्लॅटफॉर्मवर एक लाईक, एक कमेंट किंवा वैचारिक मतभेदावरून माणसा-माणसांत डिजिटल द्वेष आणि ‘ट्रोलिंग’ची नवी संस्कृती उदयाला आली आहे. क्षुल्लक कारणांवरून वर्षांचे मैत्रीचे संबंध सेकंदात तुटतात आणि मनात कटुतेची विषवल्ली वाढीस लागते. कॉर्पोरेट क्षेत्रातील प्रचंड स्पर्धा, टार्गेटचा ताण आणि ‘इगो क्लॅश’ यामुळे आज प्रत्येक जण अस्वस्थ आहे.
अशा या तणावपूर्ण वातावरणात पर्युषण पर्व एक उत्तम ‘डिजिटल डिटॉक्स’ ठरते. मोबाईलच्या स्क्रीनपासून आणि बाह्य कोलाहलापासून काही दिवस पूर्णपणे दूर राहून, स्वतःच्या अंतरंगात डोकावणे आजच्या काळाची सर्वात मोठी गरज बनली आहे.
क्षमावाणी: वैराचा अंत आणि नात्यांची नवी सुरुवात
या पर्वाचा कणा म्हणजे शेवटचा दिवस—ज्याला आपण ‘क्षमावाणी’ किंवा ‘संवत्सरी’ म्हणतो. लहान असो वा मोठा, प्रत्येकाने अत्यंत नम्रपणे एकमेकांना भेटून ‘मिच्छामि दुक्खडम’ (माझ्याकडून काही चुकले असल्यास क्षमस्व) म्हणणे, हा साधा विधी नसून अहंकार विरघळवण्याची एक मोठी जादू आहे.
याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे समजा, एखाद्या कौटुंबिक संपत्तीच्या वादावरून किंवा जुन्या गैरसमजामुळे दोनभावांत किंवा जवळच्या मित्रांमध्ये १० वर्षांपासून अबोला असेल. समाजातील प्रतिष्ठेपोटी कुणीही झुकण्यास तयार नसते. पण पर्युषणाच्या या दिवशी जेव्हा एका बाजूने फोन करून किंवा प्रत्यक्ष भेटून सर्व राग विसरून “चल, जे झाले ते विसरून जाऊया,” असे म्हटले जाते, तेव्हा मनावरचा हजारो टनांचा भार एका झटक्यात उतरतो. गांधीजींनीही याच क्षमा आणि अहिंसेच्या तत्त्वाला आपल्या आयुष्याचा पाया बनवले होते.
पर्युषण पर्व हा केवळ एका धर्मापुरتا मर्यादित उपक्रम नाही, तर ती जगण्याची एक कला आहे. राग, द्वेष आणि अहंकार ही अशी आग आहे, जी समोरच्याला नाही तर आधी स्वतःच्याच मनाला जाळते. त्यामुळेच बाह्य जगाची स्वच्छता करताना मनाच्या कवाडांवर साचलेला हा द्वेष पुसून टाकणे आणि क्षमेचा सुवास दरवळवणे गरजेचे आहे. जर आपण या पर्वाचा खरा गाभा आपल्या आयुष्यात उतरवला, तर हे जग अधिक सुंदर, शांत आणि प्रेमळ झाल्याशिवाय राहणार नाही.
( लेखिका रिता इंडिया फाउंडेशनच्या संस्थापिका आहेत. )
