माझे भारतीयत्व
भारतीयत्व म्हणजे नक्की काय? केवळ हातात तिरंगा घेणे, राष्ट्रगीत म्हणणे किंवा देशभक्तीच्या घोषणा देणे म्हणजे भारतीयत्व नव्हे. काश्मीरच्या डल लेकवरील शिकाऱ्यापासून तामिळनाडूच्या मच्छिमारापर्यंत, राजस्थानच्या वाळवंटातील श्रमिकापासून मुंबईच्या लोकलमधील नोकरदारापर्यंत—भाषा, धर्म, जात, वेश आणि संस्कृती वेगळी असली तरी या साऱ्यांना जोडणारी एक अदृश्य नाळ आहे. ती म्हणजे भारताशी असलेली आपलेपणाची भावना. विविधतेचा आदर, मतभेदांची स्वीकृती, संविधानावरील निष्ठा, विवेकाची जागरूकता, स्त्रीचा सन्मान, अन्यायाविरुद्धचा आवाज आणि कोणत्याही नेत्याची अंधभक्ती न करता देशहिताला सर्वोच्च मानणे—यातून भारतीयत्व आकाराला येते. म्हणूनच हा प्रश्न केवळ ‘मी भारतीय आहे का?’ एवढाच नाही; तर ‘मी माझ्या जगण्यात भारतीयत्व किती जपतो?’ हा आहे.
अजय कांडर,
मोबाईल – 9404395155
मी जेव्हा भारतीयत्व हा शब्द उच्चारतो तेव्हा माझ्या मनात एक चित्र उभे राहते. ते चित्र एका नकाशाचे नाही. ते चित्र एका माणसाचे आहे. तो माणूस सकाळी 4 वाजता काश्मीरच्या डल लेकवर शिकारा चालवत असतो. त्याच वेळी दुसरा माणूस तामिळनाडूच्या किनाऱ्यावर जाळे टाकत असतो. तिसरा माणूस राजस्थानच्या वाळवंटात उंटावरून मीठ घेऊन चालला आहे. चौथा माणूस नागालँडच्या डोंगरात बांबू कापत आहे. पाचवा माणूस मुंबईच्या लोकलमध्ये लोंबकळत ऑफिसला जात आहे. त्यांची भाषा वेगळी, त्यांचा धर्म वेगळा, त्यांचे कपडे वेगळे, त्यांचे जेवण वेगळे. पण त्यांच्या छातीत एकच धडधड आहे. ती धडधड म्हणजे भारत. आणि त्या धडधडीचे नाव आहे भारतीयत्व.
भारतीयत्व ही माझ्यासाठी फक्त नागरिकता नाही. ती माझी श्वास घेण्याची पद्धत आहे. मी कसा विचार करतो, मी कसा वागतो, मी दुसऱ्याला कसा बघतो यातून भारतीयत्व दिसते. गेल्या 5000 वर्षात या मातीने अनेक वादळे पाहिली आहेत. आक्रमणे झाली, साम्राज्ये आली गेली, दुष्काळ पडले, युद्धे झाली. पण ही माती तुटली नाही. कारण या मातीने एक गोष्ट शिकवली. ती गोष्ट म्हणजे एकत्र राहणे. आणि तीच गोष्ट मी माझे भारतीयत्व मानतो.भारतीयत्व म्हणजे सर्व जात सर्व धर्म यांचा एकोपा मी एका छोट्या गावात लहानाचा मोठा झालो. पण आम्ही कधी कोणाला विचारले नाही तू कोण आहेस. आम्ही फक्त सर्व जात धर्माचे एकत्र क्रिकेट खेळलो. पावसात एकत्र भिजलो. भारत हा जगातला एकमेव देश आहे जिथे 24 अधिकृत भाषा आहेत. 1600 पेक्षा जास्त मातृभाषा आहेत. 6 प्रमुख धर्म आणि हजारो पोटजाती आहेत. जगातल्या कुठल्याही देशात इतकी विविधता एकत्र राहू शकत नाही. पण भारतात राहते. का राहते? कारण आम्हाला लहानपणापासून एक गोष्ट शिकवली आहे. विविधतेत एकता.
जेव्हा 2004 मध्ये त्सुनामी आली तेव्हा तामिळनाडूच्या किनाऱ्यावर पंजाबचे शीख ट्रक भरून अन्न घेऊन गेले. जेव्हा 2013 मध्ये उत्तराखंडमध्ये पूर आला तेव्हा केरळच्या मच्छिमारांनी बोटी घेऊन मदत केली. जेव्हा कोरोना आला तेव्हा गुरुद्वाऱ्याचे लंगर, मंदिराचे अन्नदान, मशिदीची मदत, चर्चची सेवा सगळे एकत्र आले. कोणी विचारले नाही तू हिंदू आहेस का मुस्लिम. सगळे म्हणाले आम्ही माणूस आहोत.एका गावात सकाळी 5 वाजता मंदिरात शंख वाजतो. 6 वाजता गुरुद्वारातून शबद सुरू होतो. दुपारी 1 वाजता अजान होते. संध्याकाळी 7 वाजता चर्चची घंटा वाजते. कोणी कोणाला दगड मारत नाही. कारण आम्हाला माहित आहे माझा देव वेगळा असला तरी माझा श्वास एकच आहे. माझी पूजा वेगळी असली तरी माझी माती एकच आहे.एकदा मी ट्रेनमध्ये प्रवास करत होतो. समोर एक म्हातारी बाई बसली होती. तिने मला विचारले बेटा कुठे चालला. मी सांगितले दिल्लीला. ती म्हणाली मीही दिल्लीला. मग तिने आपल्या डब्यातून पोळी भाजी काढली आणि मला दिली. नंतर कळले ती शीख होती आणि मी हिंदू. पण त्या क्षणी आम्ही फक्त दोन भुकेले माणूस होतो. हीच एकता आहे. हीच जात-पात-धर्म यांच्या पलीकडची एकता आहे. आणि ही एकता टिकवणे म्हणजेच भारतीयत्व जगणे आहे.भारतीयत्व म्हणजे दुसऱ्याच्या कला संस्कृतीचा आदर.मी महाराष्ट्रात जन्मलो. माझी मातृभाषा मराठी. मला लावणी आवडते. मला पोवाडा आवडतो. पण जेव्हा मी पंजाबला जातो तेव्हा भांगड्याच्या तालावर माझे पाय आपोआप थिरकतात. जेव्हा मी केरळला जातो तेव्हा कथकळीचे चेहरे पाहून मी तासभर बसून राहतो. जेव्हा मी मणिपूरला जातो तेव्हा रासलीलेच्या नृत्यात मी हरवून जातो. मी म्हणत नाही हे माझे नाही म्हणून मी बघणार नाही. मी म्हणतो हे त्यांचे आहे म्हणून मी अधिक आदराने बघणार.
भारत हा कला आणि संस्कृतीचा खजिना आहे. इथे प्रत्येक राज्याची स्वतःची ओळख आहे. गुजरातचा गरबा, बंगालचा छाऊ, ओडिशाचा ओडिसी, आंध्रचा कुचिपुडी, उत्तर प्रदेशाचा कथक. ही सगळी नृत्ये वेगळी आहेत. पण त्यांचा आत्मा एकच आहे. भक्ती आणि सौंदर्य.आमच्या शाळेत दरवर्षी सांस्कृतिक कार्यक्रम व्हायचा. एका मुलाने भांगडा केला, दुसऱ्याने लावणी केली, तिसऱ्याने भरतनाट्यम केले. कोणाने कोणाची खिल्ली उडवली नाही. उलट सगळे टाळ्या वाजवायचे. कारण आम्हाला शिकवले होते दुसऱ्याच्या कलेचा आदर करणे म्हणजे स्वतःच्या कलेचा आदर करणे. मी एकदा जयपूरला गेलो होतो. तिथे एका कलाकाराने मातीच्या भांड्यावर मिनाकारी केली होती. मी तासभर बघत बसलो. त्याने मला विचारले साहेब तुम्ही कुठून आला. मी सांगितले महाराष्ट्रातून. तो हसला आणि म्हणाला आमची कला तुम्हाला आवडली. मी म्हणालो कला कोणाचीही असो, ती सुंदर असेल तर ती सगळ्यांची असते. तो माझ्या गळ्यात भेट म्हणून एक लहानशी बांगडी बांधून म्हणाला ही आमच्या राजस्थानची आठवण.हीच भारतीय संस्कृती आहे. आम्ही कधीही दुसऱ्याची कला चोरली नाही. आम्ही ती आत्मसात केली. मुघलांनी इथे आल्यावर भारतीय वाद्ये शिकली. इंग्रजांनी इथे आल्यावर भारतीय मसाले खाल्ले. आणि आम्ही त्यांच्याकडून चांगले ते घेतले. पण आम्ही आमचे मुळ विसरलो नाही.आज जगभर योग जातो आहे. आज जगभर आयुर्वेद जातो आहे. आज जगभर भारतीय चित्रपट जातो आहे. याचा अर्थ काय? याचा अर्थ आमची संस्कृती बंद डब्यात नाही. ती वाहणारी नदी आहे. आणि नदी दुसऱ्याच्या शेताला पाणी देते तेव्हा ती मोठी होते. म्हणून मी दुसऱ्याच्या संस्कृतीला नमस्कार करतो. कारण त्या नमस्कारातूनच माझी संस्कृती मोठी होते.
भारतीयत्व म्हणजे सगळे धर्म एकत्र नांदणारा राष्ट्रवाद...
राष्ट्रवाद हा शब्द ऐकला की काही लोकांना वाटते याचा अर्थ फक्त झेंडा फडकवणे आणि घोषणा देणे. पण माझ्यासाठी राष्ट्रवाद म्हणजे वेगळे आहे. राष्ट्रवाद म्हणजे जेव्हा देशावर संकट येते तेव्हा सगळे धर्माचे लोक एका रांगेत उभे राहणे.1947 मध्ये देशाची फाळणी झाली. रक्ताच्या नद्या वाहिल्या. पण तरीही जे लोक इथे राहिले त्यांनी ठरवले आम्ही एकत्र राहणार. संविधानात लिहिले भारत हा धर्मनिरपेक्ष देश आहे. याचा अर्थ इथे धर्म नाही असा नाही. याचा अर्थ राज्याला कोणताही धर्म नाही. पण राज्य सगळ्या धर्माचा समान आदर करेल. 1965 चे युद्ध झाले. पाकिस्तानने हल्ला केला. त्या वेळी दिल्लीच्या जामा मशिदीतून ऐलान झाले आम्ही देशासाठी रक्त देण्यास तयार आहोत. 1971 चे युद्ध झाले. बांगलादेश स्वतंत्र झाला. त्या वेळी सैन्यात शीख, हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन सगळे एकत्र लढले. 1999 मध्ये कारगिल झाले. त्या वेळी कॅप्टन विक्रम बत्रा शहीद झाले. त्यांच्या सोबतचे सैनिक वेगवेगळ्या धर्माचे होते. पण त्यांनी शेवटपर्यंत साथ सोडली नाही. 26 नोव्हेंबर 2008. मुंबईवर हल्ला झाला. ताज हॉटेलमध्ये आग लागली. त्या वेळी अग्निशामक दलाचे जवान आत गेले. त्यात हिंदू होते, मुस्लिम होते. त्यांनी जीवाची पर्वा न करता लोकांना वाचवले. हेमंत करकरे, विजय साळस्कर, अशोक कामटे हे तीन अधिकारी शहीद झाले. त्यांनी शेवटच्या क्षणापर्यंत धर्म विचारला नाही. त्यांनी फक्त देश बघितला.
हाच खरा राष्ट्रवाद आहे. राष्ट्रवाद म्हणजे माझा धर्म मोठा आणि त्याचा धर्म लहान असे म्हणणे नाही. राष्ट्रवाद म्हणजे माझा देश मोठा आहे आणि त्या देशात आम्ही सगळे लहान आहोत असे म्हणणे. मी लहान असताना माझ्या शाळेत 15 ऑगस्टचा कार्यक्रम व्हायचा. एका मुलीने देशभक्तीपर गाणे गायले. ती मुस्लिम होती. तिने म्हटले सारे जहाँ से अच्छा. सगळ्यांनी टाळ्या वाजवल्या. कारण गाणे कोणाचे आहे यापेक्षा गाण्यातला भाव महत्वाचा होता.आज काही लोक म्हणतात धर्माच्या नावाने देश तोडू. पण त्यांना माहित नाही भारत हा धर्माच्या आधारावर कधी उभा राहिलाच नाही. भारत उभा राहिला आहे माणुसकीच्या आधारावर. आणि जोपर्यंत ही माणुसकी जिवंत आहे तोपर्यंत भारताला कोणी तोडू शकत नाही. सगळे धर्म एकत्र नांदणे हेच माझे भारतीयत्व आहे.
भारतीयत्व म्हणजे राजकीय वैचारिक मतभेद असतानाही राज्यघटनेचा आदर बाळगून राज्यघटनेने दिलेल्या तत्त्वाला पाळून राजकारण करणे.माझ्या घरात राजकारणावर चर्चा होते. माझे काका एका विचाराचे आहेत. माझा मोठा भाऊ दुसऱ्या विचाराचा आहे. मी तिसऱ्या विचाराचा आहे. आम्ही टीव्हीवर बातम्या बघताना वाद घालतो. कधी कधी आवाजही वाढतो. पण रात्री जेवताना आम्ही एकत्र जेवतो. का? कारण आम्हाला माहित आहे आमचा वाद माणसांशी नाही, विचारांशी आहे. भारत ही जगातली सर्वात मोठी लोकशाही आहे. आणि लोकशाहीचा पाया काय आहे? मतभेद. जर सगळे एकाच पक्षाला मत देतील तर लोकशाहीचा अर्थच काय? म्हणून मतभेद असणे हे वाईट नाही. पण मतभेद असताना देखील आपण एकत्र कसे राहतो हे महत्वाचे आहे.
त्याचा पाया आहे राज्यघटना. 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आम्हाला जी राज्यघटना दिली ती फक्त कायद्याचे पुस्तक नाही. ती आमच्या जगण्याचा करार आहे. तिच्यात लिहिले आहे प्रत्येक नागरिकाला समान अधिकार आहे. प्रत्येकाला बोलण्याचा अधिकार आहे. प्रत्येकाला न्याय मागण्याचा अधिकार आहे. प्रत्येकाला धर्म पाळण्याचा अधिकार आहे.मी राजकारण करतो. मी एका पक्षाला पाठिंबा देतो. पण मी कधीही राज्यघटनेचा अपमान करत नाही. मी सरकारवर टीका करतो. पण मी संसदेचा अपमान करत नाही. मी निवडणूक हरतो. पण मी निकाल मान्य करतो. कारण मी जाणतो जर मी निकाल मान्य केला नाही तर लोकशाही मोडेल.
राजकारण म्हणजे शिवीगाळ नव्हे. राजकारण म्हणजे शेतकऱ्याच्या मुलासाठी शाळा मागणे. राजकारण म्हणजे गावात रस्ता मागणे. राजकारण म्हणजे हॉस्पिटलमध्ये औषध मागणे. मी जर एखाद्या मंत्र्याला प्रश्न विचारला तर तो देशद्रोह नाही. तो माझा हक्क आहे. आणि तो हक्क वापरणे म्हणजे भारतीयत्व आहे.2014, 2019, 2024 च्या निवडणुका झाल्या. सरकार बदलले. विरोधक बदलले. पण देश चालू राहिला. का? कारण या सत्ता कुणाची असू दे देशातील जनतेने लोकशाहीचा आदर केला. हाच आपला फरक आहे. जगात अनेक देशात निवडणूक झाली की रक्तपात होतो. पण भारतात निवडणूक झाली की लोक रांगेत उभे राहतात. शाई लावून घेतात आणि घरी जातात. ही शिस्त हीच भारतीयत्व आहे.मी माझ्या मुलीला सांगतो. बाळा कोणाला शिव्या देऊ नकोस. मुद्द्यावर बोल. आकड्यावर बोल. आणि शेवटी जे जिंकेल त्याला साथ दे. कारण देश मोठा आहे, पक्ष लहान आहे. ही जाणीव ठेवणे हेच भारतीयत्व आहे.
भारतीयत्व म्हणजे आपल्यातली गुलामीची वृत्ती संपून टाकणं 1600 पासून 1947 पर्यंत आम्ही गुलाम होतो. आधी मुघल, नंतर इंग्रज. त्यांनी आमच्याकडून फक्त कर घेतला नाही. त्यांनी आमच्या मनात एक गोष्ट पेरली. तुम्ही मागास आहात. तुम्ही काही करू शकत नाही. आम्ही ती गोष्ट मान्य केली. आणि ती मान्य करणे हीच खरी गुलामी होती.15 ऑगस्ट 1947 ला आम्ही राजकीयदृष्ट्या स्वतंत्र झालो. पण मानसिकदृष्ट्या आम्ही अजूनही गुलाम आहोत का? आम्ही अजूनही पांढऱ्या कातडीला मोठे मानतो का? आम्ही अजूनही इंग्रजी न बोलणाऱ्याला कमी लेखतो का? आम्ही अजूनही परदेशी वस्तूला स्वदेशी वस्तूपेक्षा मोठे मानतो का? भारतीयत्व म्हणजे या गुलामीच्या वृत्तीला लाथ मारणे. माझी भाषा इंग्रजीपेक्षा कमी नाही. माझे अन्न बर्गरपेक्षा कमी नाही. माझा इतिहास युरोपपेक्षा कमी नाही. माझे शास्त्र न्यूटनपेक्षा कमी नाही. आर्यभट्टाने शून्य शोधले. सुश्रुताने शस्त्रक्रिया केली. चरकाने आयुर्वेद लिहिले. ही आमची ओळख आहे. मी माझ्या गावातल्या सुताराला नमस्कार करतो. कारण त्याने माझ्यासाठी खुर्ची बनवली. मी माझ्या गावातल्या कुंभाराला नमस्कार करतो. कारण त्याने माझ्यासाठी माठ बनवला. मी माझ्या गावातल्या शेतकऱ्याला नमस्कार करतो. कारण त्याने माझ्यासाठी अन्न पिकवले. हे लोक गुलाम नाहीत. हे लोक देशाचे निर्माते आहेत.आज आम्ही चंद्रावर गेलो.आम्ही मंगळावर यान पाठवले. ही आमची ताकद आहे. आणि ही ताकद ओळखणे म्हणजे गुलामीची वृत्ती संपवणे.मी माझ्या मुलीला सांगतो इंग्रजी शीक. जगाशी बोलायला हवी. पण मराठी विसरू नकोस. कारण भाषा विसरणे म्हणजे मुळ विसरणे. आणि मुळ विसरणे म्हणजे गुलाम होणे. मी तिला सांगतो परदेशी कंपनीत नोकरी कर. पण भारतीय वस्तू वापर. कारण प्रत्येक रुपयात देश असतो.
गुलामी म्हणजे फक्त साखळी नसते. गुलामी म्हणजे स्वतःला कमी समजणे. आणि भारतीयत्व म्हणजे ताठ मानेने चालणे. चूक झाली तर मान्य करणे. पण भारतीय आहे म्हणून लाजणे नाही. हेच खरे स्वातंत्र्य आहे.भारतीयत्व म्हणजे कुणाचेच भक्त न होता स्वतंत्र विचाराने राजकीय विचार करणे.भारत हा भक्तीचा देश आहे. आम्ही देवाला मानतो. आम्ही गुरुला मानतो. पण जेव्हा आम्ही माणसाला देव मानायला लागतो तेव्हा अडचण येते. कारण माणूस चुकू शकतो. आणि जेव्हा आम्ही त्याला देव मानतो तेव्हा आम्ही त्याची चूकही मान्य करत नाही.
राजकारणातही तसेच आहे. मी कोणत्याही नेत्याचा अंधभक्त नाही. मी कोणत्याही पक्षाचा गुलाम नाही. मला जो नेता चांगले काम करेल त्याला मी मत देईन. त्याने वाईट काम केले तर मी त्याला घर दाखवेन. हीच माझी भूमिका आहे.
अंधभक्ती म्हणजे काय? अंधभक्ती म्हणजे नेता काहीही करो, आम्ही त्याला समर्थन देणे. नेता खोटे बोले तरी आम्ही म्हणणे साहेब असेल तर खरेच असेल. नेता अपयशी ठरला तरी आम्ही म्हणणे विरोधकांची साजिश आहे. ही अंधभक्ती देशाला घातक आहे.
भारतीयत्व म्हणजे नागरिक होणे. नागरिक म्हणजे प्रश्न विचारणारा. मी रस्ता खराब आहे तर फोटो काढून ट्वीट करतो. मी वीज बिल जास्त आले तर कार्यालयात जातो. मी शाळेत शिक्षक नाही तर तक्रार करतो. मी घाबरत नाही. कारण मी करदाता आहे. आणि करदात्याला प्रश्न विचारण्याचा अधिकार आहे.
मी वर्तमानपत्र वाचतो. मी दोन-तीन चॅनल बघतो. मी फॅक्ट चेक करतो. मग मी निर्णय घेतो. कोणाच्या भाषणाने मी वाहून जात नाही. कारण मी जाणतो लोकशाहीत नेता मालक नसतो. नेता सेवक असतो. आणि सेवकाला जाब विचारला पाहिजे.
माझ्या गावात ग्रामसभा होते. तिथे सरपंच हिशोब देतो. लोक प्रश्न विचारतात. हा आवाज दाबला जात नाही. हा आवाज ऐकला जातो. कारण हीच पंचायती राजची परंपरा आहे. हीच लोकशाहीची परंपरा आहे. म्हणून मी म्हणतो भक्त होणे सोपे आहे. नागरिक होणे कठीण आहे. आणि मी नागरिक होण्याचा प्रयत्न करतो. कारण देश भक्तांनी नाही, नागरिकांनी चालतो. भारतीयत्व म्हणजे आपल्यातला विवेक सतत जागृत ठेवणे
2020 मध्ये कोरोना आला. त्या वेळी व्हाट्सअपवर एक मेसेज फिरत होता. गरम पाणी प्या, कोरोना जाईल. मी तो मेसेज फॉरवर्ड केला नाही. मी आधी डॉक्टरला विचारले. त्याने सांगितले गरम पाण्याने कोरोना जात नाही. हाच विवेक आहे.भारत हा अफवांचा देश आहे. इथे रोज नवीन अफवा येते. जातीच्या नावाने, धर्माच्या नावाने, राजकारणाच्या नावाने. आणि ही अफवा पसरवणारे लोक जाणून बुजून पसरवतात. कारण त्यांना माहीत आहे भारतीय लोक भावनिक आहेत. आणि भावनिक माणूस विचार करत नाही.विवेक म्हणजे काय? विवेक म्हणजे थांबणे. कोणतीही बातमी ऐकली की लगेच विश्वास न ठेवणे. पुरावा मागणे. तर्क करणे. परिणामाचा विचार करणे. मी जेव्हा बातम्या बघतो तेव्हा फक्त एकच चॅनल बघत नाही. मी वेगवेगळे बघतो. मी जेव्हा इतिहास वाचतो तेव्हा फक्त एकच लेखक वाचत नाही. मी वेगवेगळे वाचतो. कारण सत्य कधी एका बाजूला नसते. सत्य सगळ्या बाजूंमध्ये अर्धे अर्धे असते. आणि ते जोडण्याचे काम विवेक करतो.एकदा माझ्या गावात अफवा पसरली की एका विशिष्ट समाजाचे लोक मुलांना पळवतात. गर्दी जमली. लोकांच्या हातात काठ्या आल्या. मी तिथे पोहोचलो. मी म्हणालो थांबा. पुरावा काय आहे. पोलिसांना बोलवा. 10 मिनिटांनी पोलीस आले. तपासणी केली. अफवा होती. त्या दिवशी जर मी विवेक वापरला नसता तर निष्पाप लोक मारले गेले असते.हाच विवेक देश वाचवतो. जेव्हा राजकारणी तुम्हाला जातीच्या नावाने भडकवतात तेव्हा विवेक सांगतो थांब. जेव्हा धर्माच्या नावाने भडकवतात तेव्हा विवेक सांगतो थांब. जेव्हा देशाच्या नावाने खोटे बोलतात तेव्हा विवेक सांगतो थांब.विवेक जागा असेल तर देश जागा राहतो. विवेक झोपला तर देश लुटला जातो. म्हणून मी रोज सकाळी उठून वर्तमानपत्र वाचतो. मी रोज रात्री झोपण्यापूर्वी 10 मिनिटे विचार करतो. आज मी काय शिकलो. आज मी कुठे चुकलो. हा आत्मपरीक्षणाचा विवेकच भारतीयत्व आहे.
भारतीयत्व म्हणजे स्त्रीचा आदर बाळगणे.माझ्या घरात सर्वात पहाटे उठणारी व्यक्ती कोण आहे? माझी आई. सर्वात शेवटी झोपणारी व्यक्ती कोण आहे? माझी आई. ती घर चालवते. ती मला वाढवते. ती मला शिकवते. तिच्याशिवाय मी काहीच नाही. म्हणून तिचा आदर करणे म्हणजे देवाचा आदर करणे.
भारत हा स्त्री शक्तीचा देश आहे. इथे देवीची पूजा होते. इथे दुर्गा आहे, काली आहे, सरस्वती आहे, लक्ष्मी आहे. इथे राणी लक्ष्मीबाई आहे ज्यांनी 1857 मध्ये इंग्रजांविरुद्ध तलवार उचलली. इथे सावित्रीबाई फुले आहे ज्यांनी मुलींसाठी पहिली शाळा काढली. इथे कल्पना चावला आहे जी अंतराळात गेली. इथे पी.टी. उषा आहे जी धावली. इथे मेरी कॉम आहे जी बॉक्सिंग करते.पण त्याच वेळी इथे स्त्रियांवर अत्याचारही होतात. हुंड्यासाठी जाळले जाते. भ्रूणहत्या होते. बलात्कार होतात. रस्त्यावर छेडछाड होते. मग भारतीयत्व कुठे आहे? भारतीयत्व म्हणजे फक्त पूजा करणे नाही. भारतीयत्व म्हणजे समानता देणे. स्त्रीचा आदर म्हणजे तिला घरात कैद करणे नाही. स्त्रीचा आदर म्हणजे तिला पंख देणे. तिला शिकू देणे. तिला नोकरी करू देणे. तिला निर्णय घेऊ देणे.मी जेव्हा बघतो की एका मुलीला 12 नंतर बाहेर जाऊ देत नाहीत, तेव्हा मला वाटते ही गुलामी आहे. मी जेव्हा बघतो की ऑफिसमध्ये स्त्रीला कमी पगार मिळतो, तेव्हा मला वाटते ही अन्याय आहे. मी जेव्हा बघतो की बस मध्ये स्त्रीला जागा देत नाहीत, तेव्हा मला वाटते ही असंस्कृती आहे.एक स्त्री डॉक्टर आहे. ती रात्री 2 वाजता देखील ड्यूटीला जाते. एक स्त्री वकील आहे. ती कोर्टात युक्तिवाद करते. एक स्त्री इंजिनियर आहे. ती साइटवर काम करते. मी त्यांना म्हणत नाही घरी बसा. मी त्यांना म्हणतो जा, देश घडवा.स्त्री म्हणजे अबला नाही. स्त्री म्हणजे शक्ती आहे. आणि ज्या देशात स्त्रीला शक्ती मानले जाते तो देश कधी कमजोर होत नाही. ज्या घरात स्त्रीला मान मिळतो ते घर कधी उद्ध्वस्त होत नाही. म्हणून मी माझ्या मुलीला सांगतो बेटा आकाश तुझे आहे. मी तुझ्या पाठीशी आहे. हाच स्त्रीचा आदर आहे. हेच भारतीयत्व आहे.
भारतीयत्व म्हणजे दमन शक्तीविरुद्धचा आवाज
इतिहास साक्षी आहे. जेव्हा जेव्हा दमन झाले तेव्हा तेव्हा भारतातून आवाज उठला. मुघलांनी जेव्हा मंदिरे पाडली तेव्हा संतांनी आवाज उठवला. इंग्रजांनी जेव्हा मीठावर कर लावला तेव्हा गांधींनी दांडी मोर्चा काढला. आणीबाणीच्या वेळी जयप्रकाश नारायणांनी आवाज उठवला.दमन म्हणजे काय? दमन म्हणजे कमजोरावर बलवानचा अत्याचार. दमन म्हणजे गरीबाची जमीन हिसकावणे. दमन म्हणजे विद्यार्थ्याला बोलू न देणे. दमन म्हणजे पत्रकाराला धमकावणे. दमन म्हणजे सत्तेचा गैरवापर.भारतीयत्व म्हणजे हे दमन सहन न करणे. गप्प न बसणे. आवाज उठवणे. पण हा आवाज कसा असावा? हा आवाज दगडाचा नसावा. हा आवाज शब्दाचा असावा. हा आवाज कायद्याचा असावा.जेव्हा एका आदिवासीच्या जमिनीवर कंपनी येते तेव्हा तो कोर्टात जातो. तो मोर्चा काढतो. तो आपले म्हणणे मांडतो. हाच आवाज आहे. जेव्हा एका विद्यार्थ्याला अन्यायाने निलंबित केले जाते तेव्हा तो उपोषण करतो. हाच आवाज आहे. जेव्हा एका पत्रकाराला खोट्या केसमध्ये अडकवले जाते तेव्हा इतर पत्रकार त्याच्यासाठी लिहितात. हाच आवाज आहे.मी जर आज गप्प बसलो तर उद्या माझ्यावर वेळ येईल. आणि तेव्हा कोणीही बोलेल नाही. म्हणून दमनाला विरोध करणे हे फक्त दुसऱ्यासाठी नाही. ते माझ्यासाठी आहे. माझ्या मुलांसाठी आहे.
भगतसिंगांनी 23 वर्षाच्या वयात फाशी पत्करली. त्यांनी शेवटचे पत्र लिहिले होते. त्यात लिहिले होते माणसाला जगण्याचा अधिकार आहे. आणि तो अधिकार हिरावणाऱ्याविरुद्ध लढणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे. हे कर्तव्यच भारतीयत्व आहे. भारतीयत्व म्हणजे काय अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा पुरस्कार
राज्यघटनेच्या कलम 19 मध्ये लिहिले आहे. सर्व नागरिकांना भाषण आणि अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य आहे. हे स्वातंत्र्य आम्हाला इंग्रजांनी दिले नाही. हे स्वातंत्र्य आमच्या पूर्वजांनी लढून मिळवले आहे.अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य म्हणजे काय? अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य म्हणजे मला जे वाटते ते मी बोलेन. मला जे लिहायचे आहे ते मी लिहीन. मला जे चित्र काढायचे आहे ते मी काढेन. मला जे गाणे गायचे आहे ते मी गाईन. जोपर्यंत मी कोणाला मारत नाही, तोपर्यंत माझ्या शब्दांना कोणी अडवू नये.
याचा अर्थ मी कोणालाही शिव्या देऊ शकतो असा नाही. याचा अर्थ मी खोटी अफवा पसरवू शकतो असा नाही. याचा अर्थ मी देशद्रोह करू शकतो असा नाही. स्वातंत्र्याला मर्यादा असतात. आणि त्या मर्यादा कायद्याने ठरलेल्या असतात. लोकशाहीत सरकारची टीका होणे ही चांगली गोष्ट आहे. कारण टीका झाली नाही तर सरकार बिनधास्त होईल. आणि बिनधास्त सत्ता ही हुकूमशाही असते.म्हणून मी सरकारवर टीका करतो. मी धोरणावर टीका करतो. मी नेत्यावर टीका करतो. पण मी देशावर टीका करत नाही. कारण सरकार आणि देश वेगळे आहेत. सरकार 5 वर्षासाठी येते. देश हजारो वर्षांपासून आहे.काही लोक म्हणतात आम्हाला टीका आवडत नाही. पण त्यांना माहित नाही टीका बंद झाली की प्रगती बंद होते. जेव्हा शास्त्रज्ञ प्रश्न विचारतात तेव्हा नवीन शोध लागतात. जेव्हा पत्रकार प्रश्न विचारतात तेव्हा भ्रष्टाचार उघड होतो. जेव्हा विद्यार्थी प्रश्न विचारतात तेव्हा शिक्षण सुधारते.म्हणून मी अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा काश्मीरच्या डल लेकवर शिकारा पुरस्कार करतो. मी म्हणतो बोला. लिहा. वाद घाला. पण संविधानाच्या चौकटीत राहून. कारण चौकट मोडली की स्वातंत्र्य उधळ होते. आणि उधळ स्वातंत्र्य हे स्वातंत्र्य नसते. ती अराजकता असते.
तर माझे भारतीयत्व म्हणजे काय? माझे भारतीयत्व म्हणजे सकाळी उठून वेगवेगळ्या देवाला नमस्कार करणे आणि संध्याकाळी एकाच मातीला नमस्कार करणे. माझे भारतीयत्व म्हणजे मतभेद असणे आणि तरीही एकत्र जेवणे. माझे भारतीयत्व म्हणजे इतिहासाचा अभिमान असणे आणि चुका मान्य करणे. माझे भारतीयत्व म्हणजे गुलामीची वृत्ती नाकारणे आणि ताठ मानेने जगणे. माझे भारतीयत्व म्हणजे कोणाचाही भक्त न होता देशाचा सेवक होणे. माझे भारतीयत्व म्हणजे विवेक जागा ठेवणे. माझे भारतीयत्व म्हणजे स्त्रीला आधी माणूस मानणे. माझे भारतीयत्व म्हणजे दमनाला नकार देणे. आणि माझे भारतीयत्व म्हणजे बोलणे.ही यादी कधी संपणार नाही. कारण भारत रोज बदलतो. रोज नवीन लोक त्यात भर घालतात. एक शेतकरी त्याच्या घामाने, एक सैनिक त्याच्या रक्ताने, एक शिक्षक त्याच्या ज्ञानाने, एक डॉक्टर त्याच्या सेवने, एक मजूर त्याच्या कष्टाने. सगळे मिळून भारतीयत्व घडवतात.भारत हा फक्त जमिनीचा तुकडा नाही. भारत ही एक कल्पना आहे. आणि ती कल्पना आहे अनेकात एक. आणि जोपर्यंत ही कल्पना जिवंत आहे तोपर्यंत भारत जिवंत आहे. आणि जोपर्यंत भारत जिवंत आहे तोपर्यंत मी जिवंत आहे. कारण मी आणि भारत वेगळे नाही. मी म्हणजे भारत. आणि भारत म्हणजेच मी !
