कावेरीच्या तीरावर मराठी संस्कृतीचा इतिहास आज पुन्हा नव्याने उजाळा घेत आहे. तंजावरच्या भूमीत छत्रपती शिवाजी महाराजांचे बंधू व्यंकोजीराजे भोसले यांनी रोवलेली मराठी संस्कृतीची मुळे पुढे राजा सरफोजीराजे द्वितीय यांच्या प्रगल्भ आणि दूरदृष्टीच्या कार्यातून ज्ञान, साहित्य, कला, संगीत, वैद्यक आणि शिक्षणाच्या विशाल वटवृक्षात रूपांतरित झाली. मराठी आणि तमिळ संस्कृतीच्या या ऐतिहासिक संगमाचा गौरव करतानाच सरफोजीराजांचा बहुआयामी वारसा आधुनिक पिढीपर्यंत पोहोचविण्याची जबाबदारी अधोरेखित करणारे हे संमेलन आहे. भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून संस्कृतींना जोडणारा सेतू आहे, हा संदेश देत ‘सरफोजीराजे द्वितीय मराठी साहित्य संमेलना’तून मायमराठीच्या ज्ञानपरंपरेला दक्षिण भारताच्या भूमीत नव्या अभिमानाने उजाळा मिळत आहे.

तमिळनाडूमधील तंजावर येथे २३ सप्टेंबर २०२६ रोजी अखिल भारतीय मराठी साहित्य परिषदेने सरफोजीराजे द्वितीय मराठी साहित्य संमेलनांचे आयोजन केले आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष डॉ. शरद गोरे हे असून त्यांचे संमेलनात होणारे अध्यक्षीय भाषण असे...

आदरणीय विचारपीठ महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून आणि तमिळनाडूच्या या ऐतिहासिक भूमीत उपस्थित असलेले मायमराठीचे निस्सीम उपासक, अभ्यासक, आणि गुणग्राहक बंधू-भगिनींनो,

कावेरीच्या पवित्र प्रवाहाला आज जणू गोदावरीच्या कौतुकाचा स्पर्श झाला आहे.दक्षिण भारताच्या सांस्कृतिक पटलावर सुवर्णाक्षरांनी कोरलेल्या तंजावरच्या या भूमीत उभे ठाकताना माझा शब्द-शब्द कृतज्ञतेने भरून येत आहे.अखिल भारतीय मराठी साहित्य परिषदेने सरफोजीराजे द्वितीय यांच्या नावाने भरवलेल्या या ऐतिहासिक साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद मला सोपवले,हा केवळ माझा बहुमान नाही,तर महाराष्ट्राने तमिळनाडूला प्रेमाने दिलेल्या एका सांस्कृतिक मिठीचा हा सन्मान आहे.

तंजावरचा सांस्कृतिक इतिहास आणि मराठी-तमिळ संस्कृतीची वीण तंजावर ही केवळ एक भौगोलिक सीमा नाही; ती दोन उत्तुंग संस्कृतींचा मिलाफ घडवणारी महाभूमी आहे. सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे बंधू व्यंकोजीराजे भोसले यांच्या रूपाने मराठ्यांचे पाऊल तंजावरवर पडले.परंतु मराठ्यांची ही राजवट आक्रमकाची नव्हती, तर ती दात्याची, रक्षकाची आणि संवर्धकाची होती.

भाषा आणि कलेचा अद्वैत संगम:

तंजावरमध्ये द्रविड स्थापत्यकला आणि मराठा चित्रकला यांचा सुंदर समन्वय झाला.तमिळ भाषेतील संगम साहित्याची परंपरा आणि मराठीतील संत साहित्याचा विचार या दोन्ही धारा येथे एकत्र आल्या.

जीवनशैलीतील मिलाफ:

तंजावरच्या स्वयंपाकघरापासून ते तिथल्या मंदिरांमधील संगीत-नृत्यापर्यंत मराठी आणि तमिळ शैलीची अशी काही सुरेख वीण विणली गेली, की ती आज दक्षिण भारतातील संस्कृतीचा अविभाज्य भाग बनली आहे. तंजावरचे मराठा राजे तमिळ शिकले, तमिळ विद्वान आणि कलावंतांना त्यांनी राजाश्रय दिला आणि तमिळ रसिकतेने मराठी नाट्य व संगीताला डोक्यावर घेतले.

छत्रपती सरफोजीराजे भोसले (द्वितीय): अष्टपैलू विचारवंत व राजे

राजा सरफोजीराजे (द्वितीय) हे केवळ राजमुकुट धारण करणारे भूपती नव्हते, तर ते अठराव्या-एकोणिसाव्या शतकातील ‘प्रबोधनाचे युगपुरुष’ (Renaissance Man) होते. त्यांनी ज्ञान, विज्ञान, कला आणि साहित्य या प्रत्येक क्षेत्रात स्वतःचा अद्वितीय ठसा उमटवला.

कला, संगीत आणि सांस्कृतिक क्रांती

तंजावर चित्रशैली (Thanjavur Paintings):

या जगप्रसिद्ध चित्रशैलीला सरफोजीराजांनी खरा राजाश्रय दिला. सोन्याचा वर्ख आणि मौल्यवान खड्यांचा वापर करून तयार केल्या जाणाऱ्या या कलाकृतींना त्यांनी जागतिक ओळख मिळवून दिली.

शास्त्रीय संगीत व ‘तंजावर बँड’:

राजा सरफोजींनी भारतीय शास्त्रीय संगीतात पाश्चात्य वाद्यांचा (विशेषतः व्हायोलिन) समावेश केला. त्यांनी स्थापन केलेला ‘तंजावर राजवाडा बँड’ हा पौर्वात्य आणि पाश्चात्य संगीताच्या संगमाचे उत्तम उदाहरण होता.

भरतनाट्यम् पुनरुज्जीवन:

भरतनाट्यम् नृत्याला आज जो मार्ग किंवा स्वरूप (‘मार्गम’)प्राप्त झाले आहे,त्यामागे सरफोजीराजांच्या दरबारातील ‘तंजावर चतुष्टय’ (तंजावरचे चार बंधू) यांचा मोठा वाटा होता.

शैक्षणिक आणि आरोग्यविषयक ऐतिहासिक कार्य

सरस्वती महाल ग्रंथालय (Saraswathi Mahal Library):

सरफोजीराजांनी आपल्या युरोप आणि भारत दौऱ्यात गोळा केलेली हजारो पुस्तके, दुर्मिळ ताडपत्रे, नकाशे आणि हस्तलिखिते येथे जतन केली. आज हे ग्रंथालय जगातील सर्वोत्तम ज्ञानकोशांत गणले जाते. येथे त्यांनी ‘मोडी’ लिपीतील दस्तऐवज आणि ॲनाटॉमीच्या (शरीरशास्त्र) रंगीत चित्रांचे दुर्मिळ संग्रह तयार केले.

धन्वंतरी महाल (औषध संशोधन केंद्र):

सरफोजीराजांनी केवळ वैद्यकीय ग्रंथ जमा केले नाहीत, तर प्रत्यक्ष संशोधन रुग्णालय चालवले. आयुर्वेदाचार्य, युनानी हकीम, सिद्ध वैद्य आणि ॲलोपॅथीचे डॉक्टर एकत्र बसून रुग्णांवर मोफत उपचार करत. त्यांनी स्वतः शेकडो रोगांवरील औषधोपचारांच्या पाककृत्या (Formulations) नोंदवून ठेवल्या होत्या. त्यांनी मोतिबिंदूच्या शस्त्रक्रिया (Cataract Surgeries) त्या काळी यशस्वीपणे करून घेतल्याचे समकालीन दस्तऐवज सांगता.

सामाजिक न्याय आणि समकालीन पुरावे

सरफोजीराजे हे सामाजिक न्यायाचे पुरस्कर्ते होते. त्यांनी सर्व जाती-धर्माच्या विद्यार्थ्यांसाठी मोफत पाठशाळा आणि वसतिगृहे सुरू केली.

समकालीन पुरावे:

राजा सरफोजी यांच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्याची प्रशंसा समकालीन इंग्रजी अधिकाऱ्यांनी केली आहे. त्यांचे गुरु रेव्हरंड ख्रिश्चन फ्रेडरिक श्वार्ट्झ यांच्याशी झालेला पत्रव्यवहार, ईस्ट इंडिया कंपनीचे गव्हर्नर-जनरल लॉर्ड बेंटिंक यांच्या नोंदी आणि मद्रास प्रेसिडेन्सीचे गॅझेटिअर या गोष्टीचा ठळक पुरावा देतात की सरफोजीराजे हे आपल्या काळाच्या खूप पुढे असलेले लोककल्याणकारी राजे होते.

सरफोजीराजांची बहुभाषिक ग्रंथसंपदा आणि त्यांची उपयुक्तता

राजा सरफोजीराजे (द्वितीय) हे मराठी, तमिळ, संस्कृत, तेलगू, कन्नड, इंग्रजी, फ्रेंच आणि लॅटिन या भाषांवर प्रभुत्व असणारे बहुभाषाकोविद होते. त्यांनी स्वतः लिहिलेल्या तसेच विद्वान मंडळींकडून संकलित करवून घेतलेल्या विविध भाषांतील प्रमुख ग्रंथांचा परिचय व त्यांची उपयुक्तता अशी आहे:

मराठी ग्रंथ (साहित्य, नाट्य व इतिहास)

कुमारसंभव नाटक: महाकवी कालिदासाच्या महाकाव्यावर आधारित हे नाटक मराठी रंगभूमीच्या सुरुवातीच्या काळातील महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. तंजावरच्या नाटकांमध्ये संगीत, नृत्य आणि संवादाचा जो मिलाफ घडवून आणला गेला, त्याची रचना समजून घेण्यासाठी हे अत्यंत उपयुक्त आहे.

देवेंद्रकुरासंची: हा एक अनोखा नाट्यग्रंथ आहे. यात तंजावरच्या सांस्कृतिक आणि भौगोलिक परिसराचे वर्णन ‘कुरासंची’ (तमिळ लोकनाट्य प्रकार) आणि मराठी भाषेच्या संगमातून केले आहे. तमिळ आणि मराठी लोककलेची सांगड कशी घातली गेली, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे.

मुद्राशास्त्र (Coinage and Philately Studies): विविध काळातील नाणी, त्यांचे वजन, धातू आणि त्यांवरील चिन्हांचा अभ्यास या ग्रंथात केला आहे. इतिहास संशोधन आणि अर्थशास्त्राच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी हा ग्रंथ अत्यंत मोलाचा आहे.

गणेश लीला व रामचरित्र (ओवीबद्ध ग्रंथ): मराठी भाषेतील धार्मिक आणि आध्यात्मिक साहित्याचा प्रसार दक्षिण भारतात व्हावा, यासाठी या ग्रंथांची निर्मिती केली गेली. यात मराठी भाषेचे तंजावरी रूप (तंजावरी मराठी बोली) पाहायला मिळते.

संस्कृत ग्रंथ (शास्त्र, वैद्यक व संगीत)

धन्वंतरी विलास (वैद्यकीय ग्रंथ): आयुर्वेदातील विविध रोगांचे निदान आणि त्यांवरील वनस्पतीजन्य औषधांची सविस्तर माहिती यात दिली आहे. तत्कालीन वैद्यकशास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांसाठी हा ग्रंथ सिद्ध औषधांचा खजिना मानला जातो.

संगीत मकरंद (संपादित व विस्तारित प्रत): भारतीय शास्त्रीय संगीतातील राग, ताल आणि वाद्यांची वर्गवारी या ग्रंथात मिळते. कर्नाटक संगीत आणि हिंदुस्तानी संगीत यांच्यातील समान धागे शोधण्यासाठी हा ग्रंथ आजही उपयुक्त आहे.

गाथा सप्तशती (तंजावर आवृत्ती व टीका): प्राकृत व संस्कृत साहित्याचा तंजावरमध्ये अभ्यास करण्यासाठी या प्राचीन ग्रंथाची विशेष प्रत तयार करून त्यावर टीका (स्पष्टीकरण) लिहिण्यात आली.

तमिळ व तेलगू ग्रंथ (स्थानिक संस्कृती व नाट्य)
शरभेंद्र भूपाल कुरुवंजीत (तेलगू/तमिळ संगीत नाटक): सरफोजीराजांच्या दरबारात रचित या नृत्यालेखाचा (Dance Drama) वापर तंजावरच्या बृहदीश्वर मंदिरात नृत्याविष्कारासाठी केला जात असे. भरतनाट्यमच्या आधुनिक संरचनेसाठी (‘मार्गम’) हा ग्रंथ अत्यंत महत्त्वाचा आधार ठरला आहे.
तंजावर स्थळ पुराण (तमिळ भाषांतर व संपादन): तंजावर क्षेत्राचा इतिहास, तिथली मंदिरे आणि स्थानिक परंपरा यांचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण या ग्रंथाद्वारे झाले.

इंग्रजी, फ्रेंच व लॅटिन भाषेतील संकलन व अनुवाद

ॲनाटॉमी व सर्जिकल प्रोसिजर्स (Anatomy & Surgical Manuals – भाषांतरित नोंदी): सरफोजीराजांनी युरोपियन डॉक्टरांच्या मदतीने मानवी शरीरशास्त्र आणि नेत्रचिकित्सेवर (विशेषतः मोतिबिंदू शस्त्रक्रिया) इंग्रजी व लॅटिन ग्रंथांचे मराठीत भाषांतर करून घेतले. तत्कालीन वैद्यकीय प्रगती भारतीय वैद्यांना समजण्यासाठी याचा मोठा उपयोग झाला.
आशियाई व युरोपीय वनस्पतीशास्त्र (Botanical Dictionary): तंजावर परिसरातील औषधी वनस्पतींची चित्रे काढून त्यांची इंग्रजी, लॅटिन आणि स्थानिक भाषांमधील नावे व उपयोग या ग्रंथात नोंदवले गेले. आजच्या वनस्पतीशास्त्र (Botany) आणि फार्माकोलॉजीच्या अभ्यासासाठी हा अत्यंत दुर्मिळ दस्तऐवज आहे.

राजा सरफोजींच्या वारशाच्या संवर्धनासाठी सरकारला स्पष्ट उपाययोजना
सरफोजीराजांचे हे अचाट कार्य केवळ तंजावरपुरते किंवा मराठ्यांपुरते मर्यादित नाही; तो संपूर्ण भारताचा अमूल्य वारसा आहे. या वारशाचे जतन करण्यासाठी मी या विचारपीठावरून केंद्र सरकार, महाराष्ट्र शासन आणि तमिळनाडू सरकारकडे चार मुख्य मागण्या व उपाययोजना मांडत आहे:

१. सरस्वती महाल’चे राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय डिजिटलायझेशन:
सरस्वती महाल ग्रंथालयातील लाखो हस्तलिखितांपैकी विशेषतः ‘मोडी’ लिपीतील आणि संस्कृत-तमिळ ताडपत्रांचे आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने १००% डिजिटलायझेशन करून ते जागतिक स्तरावर संशोधकांसाठी विनामूल्य उपलब्ध करून द्यावे.

२. तंजावर येथे ‘मराठी-तमिळ भाषा व संस्कृती संशोधन केंद्र’:
तंजावर शहरात केंद्र सरकारच्या मदतीने एक भव्य संशोधन केंद्र उभारण्यात यावे. या केंद्राच्या माध्यमातून तमिळ साहित्याचे मराठीत आणि मराठीतील महत्त्वाच्या साहित्याचे तमिळमध्ये भाषांतर करण्यासाठी विशेष शिष्यवृत्ती (Fellowship) व निधी उपलब्ध करून दिला जावा.

३. धन्वंतरी महाल’ वैद्यकीय हस्तलिखितांवर आधुनिक संशोधन:
सरफोजीराजांनी संकलित केलेल्या वैद्यकीय ग्रंथांमधील जडीबुटी व उपचारांवर ‘आयुष’ (AYUSH) मंत्रालयाने विशेष संशोधन प्रकल्प राबवावा आणि त्यातील उपयुक्त औषधी पद्धती जगासमोर आणाव्यात.

४. शालेय व विद्यापीठीय अभ्यासक्रमात समावेश:
महाराष्ट्राच्या शिक्षण मंडळाने (Balbharati) आणि तमिळनाडू शिक्षण मंडळाने आपल्या इयत्ता आठवी ते दहावीच्या इतिहास व मराठी/तमिळ विषयांच्या पाठ्यपुस्तकांत “राजा सरफोजीराजे: दक्षिण भारतातील मराठी प्रबोधनाचे जनक” या नावाचा स्वतंत्र धडा समाविष्ट करावा.

अंतिम विचार व आवाहन

माझ्या प्रिय साहित्यिक मित्रांनो, तंजावरची ही माती आपल्याला सांगते की भाषा ही भिंती बांधण्यासाठी नसून पूल उभारण्यासाठी असते. सरफोजीराजांनी दोनशे वर्षांपूर्वी मराठी आणि तमिळ संस्कृतीचा जो सुवर्णपूल बांधला, तो अधिक मजबूत करणे हीच आपल्या पिढीची खरी जबाबदारी आहे.
या साहित्य संमेलनाच्या निमित्ताने आपण प्रतिज्ञा करूया की, आपण आपल्या भाषेचा अभिमान बाळगत असतानाच इतर सर्व भारतीय भाषांचा आदर करू आणि मायमराठीचा ज्ञानप्रकाश जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचवू!
सरफोजीराजांच्या स्मृतीस माझे कोटी कोटी प्रणाम!
जय मायमराठी! जय हिंद!