राजदूत जग पाहतात, मुत्सद्दी राष्ट्रांशी संवाद साधतात; पण त्यांच्या मनात साठलेल्या कथा जगापर्यंत किती पोहोचतात? याच प्रश्नातून जन्माला आलेले ‘वर्ड्स बियॉन्ड बॉर्डर्स’ (WBB) साहित्य आणि मुत्सद्देगिरी यांना एका व्यासपीठावर आणत आहे. राष्ट्रांच्या अधिकृत सीमांपलीकडे जाऊन माणसांना साहित्याच्या माध्यमातून जोडण्याची ही संकल्पना नेमकी कशी आकाराला आली, भारताच्या ‘वसुधैव कुटुंबकम्’च्या विचाराशी तिचे नाते काय आणि टागोरांच्या विश्वभारतीचे आधुनिक रूप म्हणून WBB कडे का पाहता येते, याविषयी WBBचे संकल्पक आणि निमंत्रक, माजी सचिव व राजदूत डॉ. ज्ञानेश्वर मुळे यांची ही मुलाखत…
प्रश्न ः वर्ड्स बियॉन्ड बॉर्डर्सची (WBB) संकल्पना कशी सुचली ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः विदेश सेवेतील जवळजवळ 40 एक वर्षाच्या अनुभवानंतर आणि अनेक ठिकाणी राजदूत किंवा तत्सम पदावर काम करीत असताना मला हे सदैव जाणवले आहे की “प्रत्येक मुत्सद्दी- लेखकाकडे ( डिप्लोमॅटकडे)एक कथा असते” .अगदी याच विचारातून वर्ड्स बियॉन्ड बॉर्डर्सचा जन्म झाला. राजदूत, उच्चायुक्त, मुत्सद्दी हे जगातील महत्त्वाच्या घटनांचे प्रत्यक्ष साक्षीदार असतात. अनेक जण उत्कृष्ट लेखक, कवी आणि विचारवंतही असतात. मात्र जगभरातील अशा राजनयिक-लेखकांना एकत्र आणणारे स्वतंत्र व्यासपीठ नव्हते. WBB हे ते अंतर भरून काढण्याचा प्रयत्न आहे. येथे मुत्सद्देगिरी आणि साहित्य यांचा संगम घडतो आणि राष्ट्रे अधिकृत निवेदनांपेक्षा मानवी अनुभवांच्या माध्यमातून एकमेकांना भेटतात.
प्रश्नः इतर साहित्य संमेलनांपेक्षा WBB वेगळे कसे आहे ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः बहुतेक साहित्य संमेलनांमध्ये लेखक, प्रकाशक आणि वाचक एकत्र येतात. WBB चे वैशिष्ट्य असे की येथे जगभरातील राजदूत-लेखक, माजी परराष्ट्र अधिकारी, कवी, विचारवंत आणि पत्रकार एकत्र येतात. त्यांनी राष्ट्रांचे प्रतिनिधित्व केलेले असते, संघर्ष आणि सहकार्याचे अनुभव घेतलेले असतात आणि ते अनुभव साहित्याद्वारे व्यक्त केलेले असतात. त्यामुळे हे केवळ साहित्य संमेलन नसून जागतिक संवाद आणि सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरीचे व्यासपीठ आहे.
प्रश्नः भारतीयत्वाच्या दृष्टीने WBB चे महत्त्व काय ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः WBB च्या केंद्रस्थानी भारतीय सभ्यतेचा “वसुधैव कुटुंबकम्” हा विचार आहे. भारताने जगाला नेहमी संवाद, सह-अस्तित्व आणि परस्पर आदर यांचा संदेश दिला आहे. विविध देशांतील लेखक आणि मुत्सद्दी एका छताखाली येतात, विचारांची देवाणघेवाण करतात आणि मानवी नात्यांचे नवे पूल बांधतात. हीच भारतीयत्वाची खरी ओळख आहे.
प्रश्न ः साहित्य आणि मुत्सद्देगिरी यांचा संबंध काय ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः मुत्सद्देगिरी राष्ट्रांना जोडते आणि साहित्य माणसांना जोडते. मुत्सद्देगिरी विश्वास निर्माण करते, तर साहित्य संवेदनशीलता निर्माण करते. जेव्हा हे दोन्ही प्रवाह एकत्र येतात तेव्हा जगाकडे पाहण्याचा अधिक मानवी, व्यापक आणि संतुलित दृष्टिकोन तयार होतो.
प्रश्न ः विद्यार्थ्यांसाठी WBB का महत्त्वाचे आहे ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः आजचे विद्यार्थी जागतिक युगात जगत आहेत. परंतु अनेकदा त्यांना इतर देशांविषयीची माहिती केवळ बातम्या किंवा सोशल मीडियातून मिळते. WBB त्यांना जगभरातील राजदूत, लेखक, कवी आणि विचारवंतांशी प्रत्यक्ष संवादाची संधी देते. त्यामुळे त्यांचा दृष्टीकोन व्यापक होतो आणि ते अधिक जबाबदार जागतिक नागरिक बनतात.
प्रश्नः भारताच्या सॉफ्ट पॉवरमध्ये WBB कसा हातभार लावतो ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः भारताची ताकद केवळ अर्थव्यवस्था किंवा लष्करी सामर्थ्यात नाही; तर विचार, संस्कृती आणि संवादाच्या परंपरेत आहे. WBB भारताला जागतिक संवादाचे केंद्र म्हणून अधोरेखित करतो. हे व्यासपीठ भारताच्या सांस्कृतिक मुत्सद्देगिरीला नवी दिशा देणारे आहे.
प्रश्न ः विश्वभारतीच्या दृष्टीने WBB कसे पाहता येईल ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोरांनी विश्वभारतीची स्थापना “जिथे संपूर्ण जग एकाच घरट्यात येते” या भावनेतून केली. WBB हे त्या विचाराचे आधुनिक रूप आहे. येथे विविध देशांचे प्रतिनिधी, लेखक आणि विचारवंत एकत्र येतात. ते केवळ राष्ट्रांचे प्रतिनिधी म्हणून नव्हे तर मानवतेचे कथाकार म्हणून संवाद साधतात. त्यामुळे WBB ला आधुनिक काळातील “चालते-बोलते विश्वभारती” म्हणता येईल.
प्रश्न ः या संमेलनातून कोणता परिणाम अपेक्षित आहे ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः WBB चा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे नवी नाती निर्माण होणे.लेखक, मुत्सद्दी, विद्यार्थी, विद्यापीठे आणि विविध देशांतील संस्था यांच्यात संवादाचे पूल उभे राहतील. जर सहभागी व्यक्ती अधिक समजूतदारपणे एकमेकांकडे पाहू लागल्या आणि विद्यार्थ्यांचा जागतिक दृष्टिकोन विस्तारला, तर हे संमेलन यशस्वी झाले असे आम्ही मानू.
प्रश्न ः राजस्थानमधील नीमराणा हे स्थळ या संमेलनासाठी का निवडले ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः नीमराणा हे इतिहास आणि आधुनिकता यांचे सुंदर संगमस्थान आहे. एका बाजूला ऐतिहासिक किल्ला आणि दुसऱ्या बाजूला आधुनिक विद्यापीठाचे वातावरण. अशा ठिकाणी जागतिक संवादाला एक विशेष संदर्भ आणि अर्थ प्राप्त होतो.
प्रश्न ः WBB विषयी तुमचे दीर्घकालीन स्वप्न काय आहे ?
डॉ ज्ञानेश्वर मुळेः आमचे स्वप्न WBB ला जगातील राजनयिक-लेखकांचे सर्वात प्रतिष्ठित व्यासपीठ बनविण्याचे आहे. हे केवळ तीन दिवसांचे संमेलन न राहता वर्षभर चालणारी चळवळ व्हावी—ज्यात फेलोशिप्स, भाषांतरे, विद्यार्थी आदानप्रदान, संशोधन, जागतिक संवाद आणि सांस्कृतिक सहकार्य यांचा समावेश असेल. WBB ही अशी जागा व्हावी जिथे विचार सीमा ओलांडतात आणि साहित्य जगाला अधिक जवळ आणते.
एक वाक्यात WBB:
“वर्ड्स बियॉन्ड बॉर्डर्स हे केवळ साहित्य संमेलन नाही; तर भारताच्या ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ आणि टागोरांच्या ‘विश्वभारती’ या दोन महान विचारांचे जागतिक व्यासपीठ आहे.”
अधिक माहितीसाठी संकेतस्थळास भेट द्या – https://wbblitfest.com/
