आपल्या प्रत्येक कर्माचे फळ आपल्याला भोगावे लागते, असे शास्त्र सांगते. मग कर्मबंधनातून मुक्तीचा मार्ग कोणता? संत ज्ञानेश्वर माऊली या प्रश्नाचे अत्यंत सुंदर उत्तर अग्निकुंडातील बीजाच्या दृष्टांतातून देतात. अग्नीत पडलेले बी जसे अंकुरण्याची शक्ती गमावते, तसेच परमेश्वराला पूर्ण समर्पणाने अर्पण केलेले शुभ-अशुभ कर्मही फळरूपाने बांधत नाही. कर्म टाळण्यात नव्हे, तर कर्तेपणा आणि फलासक्ती सोडून प्रत्येक कृती ईश्वरार्पण करण्यातच जीवनाचे खरे स्वातंत्र्य दडलेले आहे. ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी निष्काम कर्मयोग, भक्ती आणि समर्पण यांचा अद्वितीय संगम घडवत आधुनिक जीवनालाही शांतता, समाधान आणि मुक्तीचा मार्ग दाखवते.
राजेंद्र घोरपडे
मग अग्निकुंडी बीजें घातली । तियें अंकुरदशे जेविं मुकली ।
तेविं न फळतीचि मज अर्पिली । शुभाशुभें ।। ४०२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा
ओवीचा अर्थ – मग ज्याप्रमाणें अग्नीच्या कुंडामध्ये टाकलेले बी, अंकुर उत्पन्न होण्याच्या दशेला आंचवतें, त्याप्रमाणें मला अर्पण केलेली बरी वाईट कर्मे कांहीच फळ देत नाहीत.
या ओवीत संत ज्ञानेश्वर माऊली भगवान श्रीकृष्णाच्या मुखातून एक अतिशय सूक्ष्म आध्यात्मिक सत्य सांगतात. मनुष्याच्या जीवनात कर्म टाळणे शक्य नाही. श्वास घेणे, बोलणे, चालणे, विचार करणे, सेवा करणे, व्यवहार करणे, कुटुंब सांभाळणे, समाजासाठी काम करणे हे सर्व कर्मच आहेत. पण या कर्मांमुळे मनुष्य कर्मबंधनात अडकतो किंवा मुक्त होतो, हे त्या कर्मांपेक्षा त्या कर्मामागील भावनेवर अवलंबून असते. हीच गोष्ट माऊली अगदी सोप्या उदाहरणाने स्पष्ट करतात.
बीजामध्ये अंकुरण्याची अद्भुत शक्ती असते. योग्य जमीन, पाणी, हवा आणि सूर्यप्रकाश मिळाला की ते झाड बनते. पण हेच बी जर अग्निकुंडात टाकले, तर त्याची अंकुरण्याची क्षमता कायमची नष्ट होते. ते बी दिसायला तसेच असले तरी त्याच्यातून कधीच वृक्ष निर्माण होत नाही. अग्नीने त्याची अंतर्गत शक्तीच जाळून टाकलेली असते.
माऊली म्हणतात, अगदी तसेच आपल्या शुभ आणि अशुभ कर्मांचे आहे. जेव्हा ही सर्व कर्मे पूर्ण समर्पणाने परमेश्वराला अर्पण केली जातात, तेव्हा त्यांच्यातून कर्मफळ निर्माण करण्याची शक्ती नष्ट होते. मग त्या कर्मांमुळे जन्म-मरणाचे चक्र निर्माण होत नाही. कर्म केले जाते, पण कर्मबंधन राहत नाही.
ही ओवी कर्मयोग, भक्तियोग आणि ज्ञानयोग या तिन्ही मार्गांचा सुंदर संगम घडवते. अनेकांना वाटते की ईश्वरप्राप्तीसाठी संसार सोडावा लागतो, सर्व व्यवहारांचा त्याग करावा लागतो किंवा जंगलात जाऊन तपश्चर्या करावी लागते. पण ज्ञानेश्वर माऊलींचा संदेश यापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आहे. ते सांगतात की संसार सोडण्याची गरज नाही; संसारात राहून आपल्या प्रत्येक कृतीला ईश्वरार्पण करण्याची गरज आहे.
मनुष्य बहुतेक वेळा कर्मापेक्षा कर्मफळासाठी जगत असतो. एखादा विद्यार्थी अभ्यास करतो तो गुणांसाठी. व्यापारी व्यवसाय करतो तो नफ्यासाठी. अधिकारी काम करतो तो पदोन्नतीसाठी. राजकारणी कार्य करतो तो सत्तेसाठी. लेखक लिहितो तो प्रसिद्धीसाठी. समाजसेवकही कधी कधी कीर्तीच्या अपेक्षेने कार्य करतो. त्यामुळे कर्माच्या मागे अपेक्षांचे मोठे ओझे निर्माण होते. अपेक्षा पूर्ण झाली तर आनंद आणि अपूर्ण राहिली तर दुःख, निराशा, मत्सर आणि राग निर्माण होतो. अशा प्रकारे कर्माचे बी मनात रुजते आणि त्यातून नवीन कर्मांची साखळी तयार होत राहते.
भगवंत मात्र सांगतात की हे सारे कर्म मला अर्पण कर. जे काही करशील, ते माझ्यासाठी कर. जे मिळेल ते माझा प्रसाद समज. जे मिळणार नाही तेही माझी इच्छा समज. अशा वेळी कर्माचा मालक तू राहत नाहीस. कर्तेपणाचा अहंकार वितळतो. “मी केले”, “माझ्यामुळे झाले”, “माझे यश”, “माझे अपयश” हे सर्व विचार नष्ट होऊ लागतात.
अहंकार हा कर्मबंधनाचा मूळ धागा आहे. जोपर्यंत मनुष्य स्वतःला कर्ता समजतो, तोपर्यंत कर्म त्याला बांधत राहते. पण जेव्हा तो स्वतःला परमेश्वराच्या इच्छेचे साधन समजू लागतो, तेव्हा कर्माची दिशा बदलते. त्याच कृती आता मुक्तीकडे घेऊन जातात.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने ईश्वरार्पण म्हणजे केवळ पूजा, आरती किंवा नैवेद्य नव्हे. खरी पूजा म्हणजे जीवनातील प्रत्येक कृती ईश्वराला अर्पण करणे. स्वयंपाक करणारी आई जर आपल्या कुटुंबात परमेश्वराचेच रूप पाहून प्रेमाने अन्न तयार करत असेल, तर तिचे स्वयंपाकघर मंदिर बनते. शेतकरी जर शेतीला ईश्वरसेवा समजून परिश्रम करत असेल, तर त्याचा प्रत्येक घामाचा थेंब पूजा ठरतो. शिक्षक विद्यार्थ्यांमध्ये ईश्वर पाहून ज्ञानदान करत असेल, तर त्याचा वर्ग अध्यात्माची पाठशाळा बनतो. डॉक्टर रुग्णात देव पाहून उपचार करत असेल, तर त्याचा दवाखाना सेवामंदिर ठरतो.
यातून एक महत्त्वाची गोष्ट समजते. कर्म बदलण्यापेक्षा कर्मामागील भाव बदलणे अधिक आवश्यक आहे. कारण बाह्य कृती तीच असते, पण अंतःकरण बदलले की तिचे आध्यात्मिक मूल्य बदलते. या ओवीत शुभ आणि अशुभ या दोन्ही कर्मांचा उल्लेख आहे. हे विशेष लक्षात घेण्यासारखे आहे. सामान्यतः आपण फक्त चांगल्या कर्मांचीच चर्चा करतो. पण माऊली म्हणतात की शुभ आणि अशुभ दोन्ही कर्मे ईश्वराला अर्पण कर. याचा अर्थ असा नाही की पाप करावे आणि देवाला अर्पण करावे. त्याचा अर्थ असा आहे की अज्ञानातून, चुकून किंवा दुर्बलतेमुळे काही चुकीचे घडले, तर त्याची प्रामाणिक कबुली देऊन परमेश्वराच्या चरणी पश्चात्तापपूर्वक समर्पण करावे आणि पुन्हा ती चूक न करण्याचा निश्चय करावा. असे समर्पण मन शुद्ध करते.
समर्पण म्हणजे जबाबदारी टाळणे नव्हे. उलट समर्पणामुळे जबाबदारी अधिक प्रामाणिकपणे पार पडते. कारण अशा व्यक्तीचे कार्य स्वार्थासाठी नसते; ते कर्तव्य म्हणून केलेले असते. त्यामुळे त्यात प्रामाणिकपणा, शांतता आणि सातत्य असते. आजच्या धावपळीच्या युगात या ओवीचे महत्त्व अधिक वाढते. आधुनिक माणूस प्रचंड तणावाखाली जगत आहे. यशाची स्पर्धा, अपयशाची भीती, तुलना, असुरक्षितता, प्रतिष्ठेची धडपड यामुळे मन कायम अस्वस्थ असते. प्रत्येक यशामागे आणखी मोठ्या यशाची धाव सुरू होते. प्रत्येक अपयश आत्मविश्वास कमी करते. अशा परिस्थितीत ईश्वरार्पणाची भावना मानसिक शांततेचा अमूल्य मार्ग ठरते.
जेव्हा मनुष्य म्हणतो, “हे कार्य माझे नाही; परमेश्वराने माझ्याकडून करून घेतले आहे,” तेव्हा परिणामाची भीती कमी होते. तो अधिक एकाग्रतेने काम करतो. कारण त्याचे लक्ष फळावर नसून कर्माच्या गुणवत्तेवर असते. अशा व्यक्तीच्या कार्यात उत्कृष्टता येते, पण त्याला अहंकार स्पर्श करत नाही. ज्ञानेश्वरीतील हा संदेश केवळ संन्याशांसाठी नाही. तो गृहस्थासाठी, शेतकऱ्यासाठी, उद्योजकासाठी, विद्यार्थ्यासाठी, पत्रकारासाठी, लेखकासाठी, कलाकारासाठी, अधिकारी, कामगार, सेवक सर्वांसाठी आहे. प्रत्येक जण आपल्या जागी राहून ईश्वरार्पणाचा मार्ग स्वीकारू शकतो.
संतांच्या जीवनात याची अनेक उदाहरणे दिसतात. संत तुकाराम महाराजांनी अभंग लिहिले ते प्रसिद्धीसाठी नव्हे, तर विठ्ठलासाठी. संत नामदेवांनी शिवणकाम केले, पण त्यांचे मन विठ्ठलाच्या चरणी होते. संत सावता माळी मळ्यात काम करत होते; तरी त्यांची प्रत्येक कृती भक्ती होती. संत गोरा कुंभार मडकी घडवत होते; पण त्यांच्या हातातील प्रत्येक स्पर्श ईश्वरस्मरणाने भरलेला होता. त्यांनी कर्म सोडले नाही; कर्मातील अहंकार सोडला.
आज आपणही हे सहज करू शकतो. दिवसाची सुरुवात करताना एवढेच म्हणावे, “हे परमेश्वरा, आज माझ्याकडून जे काही घडेल ते तुझ्या इच्छेने घडो. माझ्या प्रत्येक कृतीचा स्वीकार कर.” दिवस संपल्यावर, “आज जे काही चांगले झाले ते तुझ्या कृपेने झाले; जे काही चुका झाल्या त्यांची क्षमा कर आणि मला अधिक सजग कर,” अशी प्रार्थना करावी. इतकी साधी भावना जीवनात मोठा बदल घडवू शकते. अग्निकुंडात पडलेले बी पुन्हा अंकुरत नाही. त्याचप्रमाणे ईश्वरार्पणाने केलेले कर्म भविष्यात बंधन निर्माण करत नाही. कर्म होते, पण त्याचा संस्कार मनावर राहत नाही. मन अधिक निर्मळ, हलके आणि प्रसन्न होत जाते. हाच अंतःकरणशुद्धीचा मार्ग आहे.
शेवटी या ओवीचा सार एकाच वाक्यात सांगता येईल—कर्म सोडू नका; कर्तेपणा सोडा. फळाची आसक्ती सोडून प्रत्येक कृती परमेश्वराला अर्पण करा. मग जीवनातील प्रत्येक दिवस, प्रत्येक क्षण आणि प्रत्येक श्वास भक्ती बनतो. अशा भक्तीने केलेले कर्म अग्नीत जळालेल्या बीजाप्रमाणे निष्फळ होत नाही, तर कर्मबंधनाला निष्फळ करते. ते जन्म-मरणाच्या चक्रातून मुक्तीकडे नेणारे साधन बनते.
ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या एका ओवीत संपूर्ण अध्यात्माचा गाभा सामावलेला आहे. जीवन जगायचे कसे, कर्म करायचे कसे, यश-अपयश स्वीकारायचे कसे आणि अखेरीस मुक्तीकडे वाटचाल करायची कशी, याचे अत्यंत सोपे पण गहन उत्तर या ओवीत मिळते. म्हणूनच ही ओवी केवळ वाचण्याची नाही, तर दररोजच्या जीवनात उतरवण्याची आहे. जेव्हा प्रत्येक कर्म ईश्वरार्पण होईल, तेव्हा प्रत्येक दिवस यज्ञ बनेल, प्रत्येक कृती पूजा बनेल आणि प्रत्येक श्वास मोक्षमार्गावरील एक शांत, आनंदमय पाऊल ठरेल.
तू तर फक्त निमित्तमात्र…