पाऊस कमी, जमिनीत ओलावा अपुरा आणि पुढील काळात पाण्याची टंचाई अधिक तीव्र होण्याची शक्यता… अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी रबी हंगामात कोणती पिके घ्यावीत? उपलब्ध पाणी गहू, हरभरा, ज्वारी, कांदा यापैकी कोणत्या पिकासाठी वापरावे आणि कमी पाण्यातही उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी कोणते नियोजन करावे? दुष्काळसदृश्य परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर रबी हंगामाचे नियोजन करताना पिकांची निवड, पेरणीची वेळ, सिंचन पद्धती आणि पाण्याचा काटकसरीने वापर याकडे विशेष लक्ष देणे आता अत्यावश्यक ठरणार आहे.
✍🏻 डॉ. अनंत इंगळे,
कृषी संशोधक व मार्गदर्शक
गंगाई कृषी संशोधक, प्रशिक्षण व मार्गदर्शन, चिखली, बुलढाणा
सध्याच्या पावसाची परिस्थिती सर्वांना माहीत आहे. जवळपास सर्वच भागांत अत्यल्प पाऊस झाल्यामुळे दुष्काळसदृश्य परिस्थिती निर्माण झाली आहे. अशा परिस्थितीत खरीप हंगाम तर मोठ्या अडचणीत गेला आहेच; परंतु आता रबी हंगामात कमी पाण्यात कोणती पिके घ्यावीत आणि उपलब्ध पाण्याचे योग्य नियोजन कसे करावे, हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
आगामी काळात परिस्थिती आणखी बिकट होण्याची शक्यता असून, उन्हाळ्यात पिण्याचे पाणी, जनावरांसाठी चारा आणि इतर अनेक संकटांचा सामना करावा लागू शकतो. त्यामुळे उपलब्ध असलेल्या पाण्याचा अत्यंत काटकसरीने आणि योग्य पद्धतीने वापर करणे आवश्यक आहे
🌾 रबी हंगामात कोणती पिके घेता येतील?
दुष्काळसदृश्य परिस्थितीत पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन पुढील पिकांचा विचार करता येईल :
हरभरा
ज्वारी
राजमा
चिया
गहू
कांदा / कांदा बियाणे
मका
💧 पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार पिकांची निवड
@ पाणी योग्य प्रमाणात उपलब्ध असल्यास :
गहू
कांदा
मका
ही पिके घेता येऊ शकतात.
@ हंगामी पाणी उपलब्ध असल्यास :
हरभरा
गहू (काही प्रमाणात)
चिया
ही पिके घेता येऊ शकतात.
@ कमी प्रमाणात पाणी उपलब्ध असल्यास :
ज्वारी
हरभरा
ही पिके घेता येतील.
💧 पाण्याचा योग्य पद्धतीने वापर कसा करता येईल?
आपल्याकडे पाणी उपलब्ध असले, तरी त्याचा योग्य आणि काटकसरीने वापर केला तर रबी हंगामात चांगले उत्पादन घेणे शक्य होऊ शकते. त्यासाठी पुढील बाबींचे नियोजन करणे आवश्यक आहे :
१. पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार पिकांची निवड करा
पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन शक्यतो जास्त प्रमाणात पाणी लागणाऱ्या पिकांची पेरणी टाळावी.
२. जमिनीत ओलावा असतानाच लवकर पेरणी पूर्ण करा
जमिनीत उपलब्ध असलेल्या ओलाव्याचा जास्तीत जास्त फायदा घेण्यासाठी ओलावा असतानाच पेरणी लवकर उरकून घेणे महत्त्वाचे आहे.
३. ठिबक व तुषार सिंचनाचा वापर करा
पाणी व्यवस्थापन करताना शक्य असल्यास ड्रिप (ठिबक), स्प्रिंकलर (तुषार) आणि मिनी स्प्रिंकलर यांचा वापर करावा.
४. जमिनीची जास्त मशागत टाळा
जमिनीची अनावश्यक किंवा जास्त मशागत न करता नैसर्गिक आच्छादनाचा वापर करावा. त्यामुळे जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
५. वेगवेगळ्या पिकांची लागवड करा
एकाच पिकावर अवलंबून न राहता गहू – हरभरा – ज्वारी अशा विविध पिकांचे नियोजन करावे.
एक-दोन पाण्यात येणारी पिके जास्त प्रमाणात घ्यावीत; तर जास्त पाण्याची आवश्यकता असणारी पिके कमी प्रमाणात लागवड करावीत.
६. नत्रयुक्त खतांचा योग्य व मर्यादित वापर करा
नत्रयुक्त खतांचा कमी प्रमाणात आणि योग्य प्रमाणात वापर करावा.
७. योग्य वाणांची निवड करा
वाणांची निवड करताना दुष्काळसदृश्य परिस्थितीत चांगले उत्पादन देणारे तसेच लवकर तयार होणारे वाण निवडावेत.
८. कमी पाणी उपलब्ध असल्यास पेरणी दाट होऊ देऊ नका
पाणी कमी प्रमाणात उपलब्ध असल्यास पिकांची पेरणी अतिदाट होणार नाही, याची काळजी घ्यावी.
🌱 शेवटी एवढेच लक्षात ठेवा…
- दुष्काळसदृश्य परिस्थितीत रबी हंगामातील पिकांचे नियोजन करताना सर्वप्रथम पाण्याची उपलब्धता लक्षात घ्या आणि त्यानुसार पिकांची निवड करा.
- कमी पाण्यात येणारी पिके जास्त प्रमाणात निवडा, कमी पाण्यावर चांगले उत्पादन देणारे वाण निवडा आणि सिंचन पद्धतीमध्ये आवश्यक ते बदल करा.
- उपलब्ध पाण्याचा योग्य आणि काटकसरीने वापर करून पाणी जास्तीत जास्त दिवस पुरेल, अशा पद्धतीने रबी हंगामाचे नियोजन करणे ही काळाची गरज आहे.
