एकत्वातून विश्वाचा विस्तार; ‘मी’पासून मन आणि मनापासून सृष्टीची निर्मिती

ऐसें मी एकचिं पहिलें । मग मी तें मनातें व्यालें ।
तेथ सप्त ऋषि जाहाले । आणि चारी मनु ।। १०१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ ः त्याप्रमाणे प्रथम एकटाच मी होतो, मग ते मी मनाला उत्पन्न करतें झालें आणि त्या मनापासून कश्यपादि सात ऋषि आणि स्वयंभू आदि चार मनु उत्पन्न झाले.

या ज्ञानेश्वरीतील ओवीत संत ज्ञानेश्वर माउलींनी विश्वनिर्मितीचे अत्यंत सूक्ष्म आणि गूढ तत्त्व काही शब्दांत उलगडले आहे. या ओवीचा बाह्य अर्थ पाहिला तर परमात्मा प्रथम एकटाच होता, त्याने मनाची निर्मिती केली आणि त्या मनापासून सप्तर्षी व चार मनू निर्माण झाले, असे दिसते. परंतु माउलींच्या शब्दांच्या अंतरंगात शिरले तर ही केवळ सृष्टीच्या उत्पत्तीची कथा राहत नाही; ती ‘एकातून अनेक’ होण्याच्या प्रक्रियेचे, चैतन्यापासून मन आणि मनापासून विश्वाच्या अनुभवाची निर्मिती होण्याचे आध्यात्मिक रहस्य सांगणारी ओवी बनते.

“ऐसें मी एकचिं पहिलें” या पहिल्याच चरणात माउली ‘मी’ या शब्दाला अत्यंत व्यापक अर्थ देतात. येथे हा ‘मी’ सामान्य जीवाचा देहाभिमानी मी नाही. हा ‘मी’ म्हणजे परमचैतन्य, परब्रह्म, सर्व विश्वाचे आदिस्थान असलेले निराकार अस्तित्व. सृष्टी निर्माण होण्यापूर्वी नाव नव्हते, रूप नव्हते, आकार नव्हता, भेद नव्हता. ‘हे’ आणि ‘ते’, ‘मी’ आणि ‘तू’, ‘जीव’ आणि ‘जगत’ अशी विभागणी नव्हती. कारण विभागणी होण्यासाठी दुसरे काही असणे आवश्यक आहे. पण तेथे दुसरे काहीच नव्हते. होते ते केवळ एक अद्वैत चैतन्य. म्हणून माउली म्हणतात, “मी एकचिं पहिलें.” सुरुवातीला एकच होते.

हा विचार मनाला सहज समजत नाही. कारण आपला रोजचा अनुभवच अनेकत्वाचा आहे. आपण स्वतःला वेगळे मानतो, समोरचा माणूस वेगळा वाटतो, झाड, पर्वत, नदी, आकाश, पृथ्वी, सूर्य, चंद्र हे सारे स्वतंत्र अस्तित्वे वाटतात. पण या सर्व अनुभवांच्या आधी एक मूलभूत गोष्ट आहे—अस्तित्व. आपण कोणतेही नाव देण्यापूर्वी ‘आहे’ हे सत्य आहे. त्या ‘आहेपणाच्या’ मूळाशी जाण्याचा प्रयत्न केला तर माउलींच्या “मी एकचिं पहिलें” या वचनाचा अर्थ अधिक स्पष्ट होतो.

मात्र प्रश्न असा निर्माण होतो की, जर सुरुवातीला एकच होते, तर हे असंख्य विश्व कुठून आले? असंख्य जीव, असंख्य विचार, भावना, अनुभव, सुख-दुःख, जन्म-मृत्यू, नाती, व्यवहार आणि प्रकृतीचे हे विराट रूप कसे निर्माण झाले? याचे उत्तर माउली पुढच्या चरणात देतात—“मग मी तें मनातें व्यालें.”

येथे “व्यालें” हा शब्द विलक्षण अर्थपूर्ण आहे. सामान्य अर्थाने आपण ‘मन निर्माण केले’ असे म्हणू शकतो; परंतु माउलींच्या भाषेत निर्माण करण्याऐवजी ‘व्यालें’ म्हणजे जणू स्वतःपासूनच त्याला जन्म दिला. म्हणजे परमचैतन्यापासून मनाचा उदय झाला. चैतन्य स्वतः निराकार असले तरी जेव्हा त्यामध्ये संकल्प-विकल्पाची हालचाल निर्माण होते, तेव्हा मनाचे क्षेत्र उभे राहते. एकत्वामध्ये दुसरे काही नसते; परंतु मन आले की भेदाचा अनुभव सुरू होतो.

मन म्हणजे केवळ विचारांचा ढीग नाही. मन हे अनुभवाला आकार देणारे माध्यम आहे. बाहेरचे जग आपल्याला जसे दिसते, तसे ते केवळ बाहेर असल्यामुळे दिसत नाही; त्याचा अनुभव घेण्यासाठी मनाची आवश्यकता असते. डोळ्यांना दृश्य दिसते, कानांना ध्वनी ऐकू येतो, त्वचेला स्पर्श जाणवतो; परंतु या संवेदनांना अर्थ देणारे मन आहे. म्हणून आध्यात्मिक साधनेत मनाला अत्यंत महत्त्व दिले जाते. मन स्थिर असेल तर जगाचा अनुभव एक प्रकारचा असतो आणि मन अस्थिर असेल तर त्याच जगाचा अनुभव दुसऱ्या प्रकारचा होतो.

म्हणूनच माउलींच्या या ओवीत सृष्टीच्या बाह्य विस्ताराबरोबरच अंतर्मनाच्या विश्वनिर्मितीचेही तत्त्व दडलेले आहे. परमचैतन्यापासून मनाचा उदय झाला आणि मनाच्या माध्यमातून ‘अनेकत्वाचा’ अनुभव सुरू झाला. एक चैतन्य स्वतःमध्ये अखंड असताना मनाच्या पातळीवर असंख्य रूपे धारण करते. जसे शांत पाण्यावर लाट उठली की पाण्याला अनेक आकार दिसू लागतात; पण प्रत्येक लाट मूलतः पाणीच असते. त्याचप्रमाणे विश्वातील असंख्य रूपे दिसत असली तरी त्यांचा मूलाधार एकच चैतन्य आहे, असा अद्वैताचा संदेश या ओवीतून जाणवतो.

“तेथ सप्त ऋषि जाहाले । आणि चारी मनु ।।” या पुढच्या चरणात माउली सृष्टीच्या विस्ताराची दिशा दाखवतात. पुराणपरंपरेनुसार सप्तर्षी म्हणजे सृष्टीच्या ज्ञानपरंपरेचे आणि धर्मपरंपरेचे आद्य प्रतिनिधी मानले जातात. चार मनू हे मानववंशाच्या आणि मन्वंतरांच्या परंपरेशी संबंधित मानले जातात. म्हणजेच परमचैतन्यापासून मनाचा उदय झाल्यानंतर सृष्टीतील ज्ञान, व्यवस्था, संस्कार आणि जीवसृष्टीचा विस्तार घडू लागला.

या वर्णनाचा केवळ पुराणकथात्मक अर्थ घेतला तर आपण सप्तर्षी आणि मनू यांच्या नावांमध्ये अडकून राहू शकतो. पण माउलींचे वैशिष्ट्य असे आहे की ते पुराणातील प्रतीकांना अध्यात्माच्या व्यापक तत्त्वज्ञानाशी जोडतात. सप्तर्षी म्हणजे केवळ सात व्यक्ती नव्हेत, तर ज्ञानाचे सात प्रवाह, चेतनेच्या विस्ताराचे सात प्रतीकात्मक केंद्र किंवा सृष्टीला दिशा देणाऱ्या ऋषिपरंपरेचे प्रतिनिधित्व असेही त्यांच्याकडे पाहता येते. त्याचप्रमाणे मनू म्हणजे केवळ एका कालखंडाचा पुरुष नव्हे; तर ‘मानव’ या संकल्पनेच्या विस्ताराचे प्रतीक म्हणूनही त्याचा विचार करता येतो.

इथे ‘मन’ आणि ‘मनू’ या शब्दांमधील जवळीकही लक्षात घेण्यासारखी आहे. मनापासून मनू निर्माण होतात, असे माउली सांगतात. म्हणजे मनामध्ये निर्माण होणाऱ्या संकल्पना, नियम, मूल्ये आणि संस्कार यांच्यापासून मानवी संस्कृती आकार घेत जाते. मनुष्य बाह्य जग निर्माण करण्याआधी आपल्या मनात जग निर्माण करतो. घर, समाज, राज्य, धर्म, संस्कृती, कला, विज्ञान या सर्वांच्या मुळाशी मानवी मनातील संकल्पशक्ती आहे. म्हणून ‘मन’ हे सृष्टीच्या अनुभवाचे अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र ठरते.

या ओवीचा सर्वांत सुंदर पैलू असा की, माउली विश्वनिर्मिती सांगत असताना साधकाला नकळत स्वतःच्या अंतर्मुख प्रवासाची दिशा दाखवतात. “प्रथम एकटाच मी होतो” ही अवस्था म्हणजे आपल्या अंतःकरणातील शुद्ध चैतन्य. त्यानंतर मन उभे राहते आणि मनाबरोबर विचार, इच्छा, अपेक्षा, स्मृती, कल्पना, राग, द्वेष, मोह, अहंकार अशी असंख्य रूपे उभी राहतात. या सर्वांचा विस्तार झाला की आपले वैयक्तिक जग तयार होते. मग आपण त्या जगालाच सत्य मानून त्यात गुंतत जातो.

एखाद्या माणसाच्या मनात एखादा विचार निर्माण होतो. त्या विचारातून इच्छा निर्माण होते. इच्छेतून कृती होते आणि कृतीतून परिणाम निर्माण होतो. परिणामातून अनुभव येतो आणि अनुभवातून पुन्हा नवीन विचार जन्म घेतो. अशा प्रकारे मन स्वतःचेच एक विश्व निर्माण करत राहते. म्हणून बाहेरच्या विश्वाची निर्मिती जितकी विलक्षण आहे, तितकीच आपल्या अंतर्मनातील विश्वाची निर्मितीही विलक्षण आहे.

यामुळे या ओवीचा साधकासाठी एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो—आपण या निर्माण झालेल्या मनाशी एकरूप आहोत की मनाचे साक्षी आहोत? जर मनच ‘मी’ असेल तर मनातील प्रत्येक विचार आपला होतो. विचार बदलला की आपण बदलतो. भावना बदलली की आपण बदलतो. परिस्थिती बदलली की आपले सुख-दुःख बदलते. पण जर मन हे चैतन्यापासून निर्माण झालेले एक साधन आहे, तर त्याच्या पलीकडे एक साक्षी अस्तित्व असले पाहिजे. तेच माउलींच्या पहिल्या चरणातील “मी” आहे.

हा फरक समजणे म्हणजे अध्यात्माच्या मार्गावर एक मोठी उकल होणे. मन विचार करते, पण विचाराची जाणीव कोणाला होते? मन आनंदी होते, पण आनंदाची जाणीव कोणाला होते? मन दुःखी होते, पण दुःखाचे निरीक्षण कोण करते? मन शांत झाले, हेही कोणाला कळते? या प्रश्नांचा मागोवा घेतला की साधकाचे लक्ष मनापासून चैतन्याकडे वळते. तेथे पुन्हा माउलींचे पहिले वचन उभे राहते—“मी एकचिं पहिलें.”

म्हणजेच विश्वाच्या विस्ताराची कथा सांगताना माउली आपल्याला पुन्हा त्या मूळ ‘एकत्वा’कडे घेऊन जातात. एकापासून मन निर्माण झाले, मनापासून अनेकत्वाचा विस्तार झाला; पण त्या अनेकत्वाच्या मुळाशी पुन्हा तेच एक चैतन्य आहे. जसे मातीपासून असंख्य मडकी तयार होतात, पण प्रत्येक मडक्याच्या मुळाशी मातीच असते; सोन्यापासून विविध दागिने तयार होतात, पण त्यांचे सोनपण एकच असते; तसेच विश्वातील असंख्य रूपांच्या मुळाशी एकच चैतन्य आहे.

संत ज्ञानेश्वरांची दृष्टी म्हणूनच केवळ सृष्टीकडे पाहणारी नाही; ती सृष्टीच्या मुळाकडे पाहणारी आहे. त्यांना अनेकत्व नाकारायचे नाही, तर अनेकत्वाच्या पाठीमागील एकत्व दाखवायचे आहे. जग आहे, व्यवहार आहे, नाती आहेत, कर्तव्ये आहेत; पण या सर्वांच्या मुळाशी असलेल्या चैतन्याचा विसर पडू नये, ही त्यांची शिकवण आहे.

या ओवीचा साधनेच्या दृष्टीने विचार केला तर मनाला नष्ट करणे हा उद्देश नाही. मन परमचैतन्यापासूनच प्रकट झालेले असल्यामुळे त्याचा तिरस्कार करण्याचे कारण नाही. उलट मनाला त्याच्या मूळाचा परिचय करून देणे हा अध्यात्माचा मार्ग आहे. मन बाहेर धावत असताना त्याला विषयांचे विश्व दिसते; मन अंतर्मुख झाले की त्याला स्वतःचा स्रोत शोधण्याची संधी मिळते. विचारांच्या मागे गेलो तर अनेकत्व वाढते; विचाराचा साक्षी कोण आहे, याचा शोध घेतला तर एकत्वाचा अनुभव जवळ येतो.

म्हणून “ऐसें मी एकचिं पहिलें” ही ओवीची सुरुवात आणि “आणि चारी मनु” ही तिची समाप्ती केवळ विश्वनिर्मितीचे वर्णन नाही. ही एका अखंड चैतन्यापासून मन, मनापासून विचार आणि विचारांपासून अनुभवविश्व उभे राहण्याची प्रक्रिया आहे. बाहेर पाहिले तर विश्व अनंत आहे; आत पाहिले तर विचारांचेही अनंत विश्व आहे. पण या दोन्हींच्या मुळाशी एकच चैतन्य आहे.

माउलींच्या या चार चरणांत म्हणूनच एक महान आध्यात्मिक प्रवास सामावलेला आहे—एकत्वापासून अनेकत्वाकडे आणि अनेकत्वातून पुन्हा एकत्वाकडे. सृष्टीचा विस्तार समजून घेणे महत्त्वाचे आहे; पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे या विस्ताराच्या मुळाशी असलेले स्वतःचे स्वरूप ओळखणे. मनाच्या असंख्य तरंगांमध्ये आपण स्वतःला हरवून बसतो; परंतु त्या तरंगांना प्रकाश देणारे चैतन्य आपणच आहोत, ही जाणीव झाली की सृष्टीकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते.

शेवटी प्रश्न सृष्टी कधी आणि कशी निर्माण झाली, एवढाच राहत नाही. त्यापेक्षा मोठा प्रश्न उभा राहतो—माझ्या मनात निर्माण होणाऱ्या या असंख्य विश्वामागे असलेला तो ‘एक’ कोण आहे? माउलींची ही ओवी साधकाला याच प्रश्नाच्या दिशेने घेऊन जाते. मनाचा विस्तार कितीही झाला, विचारांची गर्दी कितीही वाढली आणि जगाचे व्यवहार कितीही गुंतागुंतीचे झाले, तरी त्यांच्या पाठीशी असलेले मूळ चैतन्य एकच आहे. त्या एकत्वाची ओळख होणे, हाच ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीचा अंतर्मुख करणारा खरा संदेश आहे.