भारतीयत्वाचा पुढील अध्याय सत्ता किंवा सीमांवर लिहिला जाणार नाही; तो ज्ञानाच्या मुक्त प्रवाहावर लिहिला जाईल. शहाजीराजांच्या बहुभाषिक दृष्टीतून अंकुरलेली प्रेरणा, साने गुरुजींच्या आंतरभारतीतून विस्तारलेली भावना, रवींद्रनाथांच्या विश्वभारतीतून वैश्विक झालेली चेतना आणि आधुनिक ज्ञानभारतीतून घडणारे ज्ञानजाळे—याच भारताच्या अमृतकालातील नवे सांस्कृतिक राष्ट्रदर्शन ठरू शकते. भारताची खरी ताकद त्याच्या लोकसंख्येत नाही; ती त्याच्या ज्ञानसंस्कृतीत आहे. आणि जेव्हा भारत स्वतःच्या ज्ञानपरंपरांना एकत्र आणून जगाशी संवाद साधेल, तेव्हा भारतीयत्व ही केवळ सांस्कृतिक ओळख राहणार नाही, तर मानवजातीच्या भविष्याचा एक मार्गदर्शक विचार बनेल.
राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल - ९०११०८७४०६
भारतीय संस्कृतीचे वैशिष्ट्य काय, असा प्रश्न विचारला तर अनेक उत्तरे देता येतील. काहीजण वेद-उपनिषदे सांगतील, काहीजण रामायण-महाभारत, काहीजण बौद्ध-जैन परंपरा, तर काहीजण संतसाहित्य, भक्ती चळवळ किंवा स्वातंत्र्यलढा. परंतु या सर्वांचा समान धागा शोधायचा झाला, तर तो संवाद हा आहे. भारताची सभ्यता संघर्षापेक्षा संवादावर उभी राहिली. विचारांचा संघर्ष झाला, पण व्यक्तींचा विनाश नव्हे; मतभेद झाले, पण समन्वयाची दारे कधी बंद झाली नाहीत.
ऋग्वेदातील “आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः” हा मंत्र जगभरातून उदात्त विचार येऊ दे, अशी प्रार्थना करतो. उपनिषदांमध्ये गुरू-शिष्य संवाद आहे; बुद्धांनी प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य दिले; जैन तत्त्वज्ञानाने अनेकांतवाद मांडला; भक्ती चळवळीने लोकभाषांना अध्यात्माची भाषा बनवले; सूफी परंपरेने प्रेमाला धर्मापेक्षा मोठे मानले. या सर्व प्रवाहांतून भारतीयत्वाची व्याख्या तयार झाली. त्यामुळे भारतीयत्वाचा गाभा एकरूपता नसून समन्वय आहे.
याच समन्वयाचा आधुनिक काळातील पहिला मोठा विचार साने गुरुजींनी “आंतरभारती” या संकल्पनेतून मांडला. स्वातंत्र्यानंतर भारत राजकीयदृष्ट्या एक झाला होता; पण भाषिक आणि सांस्कृतिक पातळीवर एकमेकांना समजून घेण्याची प्रक्रिया अजूनही अपुरी होती.साने गुरुजींना जाणवले की, बंगाली साहित्य मराठी वाचकांपर्यंत पोहोचत नाही, तमिळ विचार हिंदी प्रदेशात पोहोचत नाहीत, आसामी संस्कृतीची ओळख दक्षिण भारताला नाही. त्यामुळे त्यांनी भारतीय भाषांमधील अनुवाद,परस्पर भेटी,साहित्यिक संवाद आणि भावनिक एकात्मता यांवर भर दिला. त्यांच्यासाठी आंतरभारती ही केवळ भाषांतर चळवळ नव्हती; ती भारताच्या सांस्कृतिक पुनर्जागरणाची पूर्वअट होती.
रवींद्रनाथ ठाकूरांनी याच विचाराला अधिक व्यापक परिमाण दिले.त्यांनी स्थापन केलेल्या विश्वभारतीचे बोधवाक्य – “यत्र विश्वं भवत्येकनीडम्” – हे उपनिषदातील विश्वबंधुत्वाची आधुनिक अभिव्यक्ती आहे.त्यांच्या मते भारताने स्वतःला जगापासून वेगळे ठेवू नये; तसेच जगाचे अंधानुकरणही करू नये. भारताने आपल्या सांस्कृतिक आत्मविश्वासावर उभे राहून जगाशी ज्ञानसंवाद साधावा. विश्वभारती म्हणजे जगाला भारतीय बनविणे नव्हे; तर भारत आणि जग यांना परस्पर शिकण्याचे खुले व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे.
याच ठिकाणी शहाजीराजांच्या काळातील सांस्कृतिक समन्वयाची आठवण महत्त्वाची ठरते. विविध भाषांतील विद्वान, प्रादेशिक समाजांशी संबंध, बहुसांस्कृतिक अनुभव आणि अध्यात्माचा स्वीकार यांमधून एका व्यापक भारतीय चेतनेची बीजे दिसतात.शहाजीराजांच्या दरबारात विविध भाषांचे विद्वान,कवी आणि अभ्यासक यांना आश्रय मिळाला.दख्खन, कर्नाटक, महाराष्ट्र आणि दक्षिण भारतातील विविध सांस्कृतिक प्रवाह त्यांच्या राजकारणात आणि दरबारी जीवनात प्रतिबिंबित होताना दिसतात.त्यांनी चौदा भारतीय भाषांचा अभ्यास केला होता, अशी परंपरा सांगते.या बहुभाषिकतेतून भारतीयत्वाचा व्यापक दृष्टीकोन दिसतो.संस्थात्मक स्वरूप नसले तरी भारतीय सांस्कृतिक समन्वयाची बीजे त्या काळातच रोवली गेली होती.
परंतु आजचा काळ साने गुरुजी किंवा रवींद्रनाथांच्या काळापेक्षा वेगळा आहे.कृत्रिम बुद्धिमत्ता,डिजिटल संवाद,मुक्त ज्ञानभांडारे,यंत्रमानव अनुवाद, हवामान बदल,जैवविविधतेचे संकट,पाण्याचे राजकारण आणि जागतिक अर्थव्यवस्था या नव्या वास्तवांनी भारतीयत्वाच्या संकल्पनेला नवे प्रश्न विचारले आहेत. या पार्श्वभूमीवर आंतरभारती आणि विश्वभारती यांच्यामध्ये एक नवा पूल उभारण्याची गरज आहे.हा नवा पुल असेल “ज्ञानभारती”.
ज्ञानभारती पाच तत्त्वांवर उभी राहील—
(१) भारतीय भाषांमधील मुक्त ज्ञानवहन
(२) लोकज्ञान आणि आधुनिक विज्ञान यांचा संवाद
(३) कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित अनुवाद आणि ज्ञानसामायिकरण
(४) संशोधनाचे भारतीय भाषांमध्ये लोकशाहीकरण
(५) जागतिक समस्यांवर भारतीय अनुभवातून उपाय शोधणे.
ज्ञानभारती म्हणजे भारतातील सर्व ज्ञानपरंपरांना,सर्व भाषांना,सर्व प्रदेशांना आणि सर्व ज्ञानक्षेत्रांना जोडणारे राष्ट्रीय ज्ञानजाळे.येथे साहित्याइतकेच महत्त्व शेतीला असेल; तत्त्वज्ञानाइतकेच पर्यावरणाला; विज्ञानाइतकेच लोकज्ञानाला; तंत्रज्ञानाइतकेच अध्यात्माला. ज्ञानभारती ही कोणती संस्था नसून एक वैचारिक चळवळ आहे.तिचा उद्देश असा की भारतातील कोणतेही महत्त्वाचे ज्ञान एका भाषेच्या किंवा एका राज्याच्या मर्यादेत राहू नये.
भारतीय संविधानानेही विविधतेतील ऐक्य, भाषिक सन्मान, सांस्कृतिक स्वातंत्र्य आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांना समान महत्त्व दिले आहे. ज्ञानभारती ही त्या घटनात्मक मूल्यांची ज्ञानविश्वातील अभिव्यक्ती ठरू शकते.
कल्पना करा—लडाखमधील हिमजल व्यवस्थापन,नागालँडमधील समुदाय-आधारित वनसंवर्धन,राजस्थानमधील पारंपरिक जलसाठे,महाराष्ट्रातील जलसंधारण,सिक्कीमची सेंद्रिय शेती,केरळची स्थानिक स्वराज्य व्यवस्था,तमिळनाडूचे जलाशय व्यवस्थापन,पंजाबचे कृषी संशोधन आणि वारकरी संप्रदायातील पर्यावरणदृष्टी हे सर्व भारतीय भाषांमध्ये त्वरित उपलब्ध झाले, तर ज्ञानाचा एक नवीन प्रवाह निर्माण होईल. हीच ज्ञानभारतीची सुरुवात आहे.
या संकल्पनेचा दुसरा महत्त्वाचा आधार म्हणजे भारतीय संतपरंपरा.संत ज्ञानेश्वरांनी संस्कृत तत्त्वज्ञान मराठीत आणले;नामदेवांनी प्रादेशिक सीमांच्या पलीकडे संवाद साधला; कबीरांनी धर्मांच्या पलीकडील सत्य मांडले; बसवेश्वरांनी श्रमाची प्रतिष्ठा सांगितली; गुरु नानकांनी मानवतेचा संदेश दिला; तुकारामांनी समाजमनाला अंतर्मुख केले. या सर्व संतांनी भाषा वेगळी असली तरी मानवमूल्ये समान असल्याचे दाखवून दिले. ज्ञानभारती या सर्व प्रवाहांना आधुनिक संदर्भात जोडू शकते.
ज्ञानभारतीचा तिसरा आधार म्हणजे आधुनिक विज्ञान.भारतीय ज्ञानपरंपरा आणि आधुनिक वैज्ञानिक संशोधन यांच्यात कृत्रिम दरी निर्माण करण्याऐवजी संवाद घडवणे आवश्यक आहे.उदाहरणार्थ,पारंपरिक जलव्यवस्थापनाचा अभ्यास जलविज्ञानासोबत,लोकऔषधांचा अभ्यास आधुनिक जैवरसायनशास्त्रासोबत,स्थानिक बियाण्यांचा अभ्यास अनुवंशशास्त्रासोबत आणि लोकभाषांचा अभ्यास कृत्रिम बुद्धिमत्तेसोबत जोडता येतो.अशा संवादातून भारत जगाला नवीन संशोधनदिशा देऊ शकतो.
आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने एका भाषेतील लेख काही क्षणांत दुसऱ्या भाषेत पोहोचू शकतो.पण तंत्रज्ञान स्वतःहून संस्कृती घडवत नाही.त्यामागे मूल्यदृष्टी असावी लागते.ज्ञानभारतीची मूल्यदृष्टी अशी असेल की ज्ञानावर कोणत्याही भाषेचे,प्रदेशाचे किंवा संस्थेचे एकाधिकार नसावेत.ज्ञान जितके मुक्तपणे वाहते,तितका समाज अधिक सर्जनशील होतो.
याच कारणामुळे ज्ञानभारतीचा पुढील टप्पा म्हणजे विश्वभारती.भारताने प्रथम स्वतःतील ज्ञानप्रवाह जोडले पाहिजेत;त्यानंतरच तो जगाशी समानतेने संवाद साधू शकतो.आंतरभारती ही भारतीय भाषांची एकात्मता घडवेल; ज्ञानभारती भारतीय ज्ञानपरंपरेचे राष्ट्रीय जाळे उभे करेल; आणि विश्वभारती त्या ज्ञानाला जागतिक संवादात सहभागी करून घेईल.
या त्रिसूत्रीमधून भारतीयत्वाची नवी व्याख्या समोर येते.भारतीयत्व म्हणजे भूतकाळाचे गौरवीकरण नव्हे;वर्तमानातील समस्यांवर भारताच्या विविध ज्ञानपरंपरांच्या साहाय्याने उत्तर शोधण्याची क्षमता.भारतीयत्व म्हणजे इतिहासाचा अभिमान आणि भविष्याची जबाबदारी यांचा समतोल.भारतीयत्व म्हणजे शेती,नदी,जंगल,भाषा,विज्ञान,तंत्रज्ञान आणि अध्यात्म यांना एकाच राष्ट्रीय दृष्टिकोनातून पाहण्याची वृत्ती.
अशा प्रकारे शहाजीराजांच्या बहुभाषिक प्रेरणेपासून साने गुरुजींच्या आंतरभारतीपर्यंत,रवींद्रनाथांच्या विश्वभारतीपासून आधुनिक ज्ञानभारतीपर्यंत एक अखंड वैचारिक प्रवाह दिसू लागतो.हा प्रवाह केवळ स्मरणाचा नाही; तो भारताच्या पुढील शतकाची दिशा ठरविण्याची क्षमता बाळगतो.
