तवायफ की स्वरसम्राज्ञी? ग्रामोफोनच्या तबकड्यांवर अमर झालेल्या सुरकन्यांची कहाणी

एकेकाळी राजे-रजवाड्यांच्या दरबारात, नवाबांच्या महफिलींत आणि कोठ्यांच्या रंगीबेरंगी दुनियेत घुमणारे सूर विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी अचानक एका नव्या यंत्रात बंदिस्त झाले—ग्रामोफोनच्या लाखेच्या तबकडीवर! या स्वरांना आवाज देणाऱ्या स्त्रिया मात्र केवळ ‘तवायफ’ या एका शब्दात इतिहासाने बंदिस्त करून टाकल्या. प्रत्यक्षात त्या गायिका होत्या, नर्तिका होत्या, शायरी आणि अदब जाणणाऱ्या कलावंत होत्या; आणि भारतीय संगीताच्या लोकप्रियतेला नवी दिशा देणाऱ्या पहिल्या ‘रेकॉर्डिंग स्टार्स’ही होत्या. लाहोर, दिल्ली, लखनौ, बनारस, कलकत्ता ते मुंबई असा त्यांचा विलक्षण सांगीतिक प्रवास आणि त्यांच्या स्वरांमागचा संघर्ष उलगडणारे डॉ. नंदिता दाते यांचे ‘ग्रामोफोन गर्ल्स’ (भाग १ व २) हे पुस्तक म्हणजे विस्मृतीच्या पडद्याआड गेलेल्या सुरकन्यांना दिलेला एक मनस्वी स्वरांजली आहे.

डॉ. नंदिता दाते लिखित ‘ग्रामोफोन गर्ल्स’ (भाग १ व २) या पुस्तकासाठीचा एक परिचयात्मक, माहितीपूर्ण आणि रसास्वाद घेणारा लेख:

लाहौर ते मुंबईपर्यंतचा तवायफांच्या सुरेल संस्कृतीचा प्रवास आणि काळाच्या पडद्याआड गेलेल्या त्यांच्या स्वरांचा सुवर्ण इतिहास: ‘ग्रामोफोन गर्ल्स’

“तवायफ” — मुघलकालीन आणि उत्तर भारतीय संस्कृतीतली एक उच्चभ्रू कलाकार, गायिका, नर्तिका… दरबारी तहजीब, अदब, मौसिकी आणि नृत्यकलेचं जिवंत रूप. लाहौरपासून दिल्ली-शाहजहानाबाद, लखनौ, बनारस, पटना, कलकत्ता आणि मुंबईपर्यंतचा तिच्या सुरेल संस्कृतीचा प्रवास काळानुरूप बदलत गेला; परिवर्तनं घडत गेली आणि त्या बरोबरच ही वैभवशाली संस्कृती हळूहळू लयाला जात राहिली.

ज्या स्त्रियांना इतिहासानं अनेकदा चुकीच्या अर्थानं केवळ ‘वेश्या’ म्हणून पाहिलं, त्या प्रत्यक्षात संगीत, नृत्य, शायरी आणि कलात्मक अदाकारीत परिपूर्ण अशा दरबारी कलावंत होत्या. त्यांच्या अस्तित्वाचे आज उरलेले सर्वात जिवंत पुरावे म्हणजे त्यांच्या काळात झालेली ध्वनिमुद्रणं आणि लाखेच्या तबकड्यांवर उमटलेले त्यांचे लाख मोलाचे स्वर.

“ग्रामोफोन गर्ल्स” हा त्या तवायफांच्या संघर्षमय आयुष्याचा, त्यांच्या तहजीबचा, मौसिकीचा आणि स्वरप्रवासाचा लेखा-जोखा मांडण्याचा एक अल्प प्रयत्न आहे. ठुमरीला 78 rpm च्या तबकड्यांवर जिवंत करणाऱ्या या सुरकन्यांचा इतिहास, त्यांचं वैभव, त्यांची वेदना आणि त्यांच्या स्वरांतून जपली गेलेली एक हरवती संस्कृती — यांचा हा सुरेल प्रवास.

‘ग्रामोफोन गर्ल्स’ हे पुस्तक हिंदुस्थानातील त्या विस्मृतीत गेलेल्या स्वरसम्राज्ञींचा शोध आहे, ज्यांनी ग्रामोफोनच्या सुरुवातीच्या युगाला आपला आवाज दिला. दरबार, कोठे, महफिली आणि नवाबी संस्कृतीतून आलेल्या या तवायफ गायिका केवळ मनोरंजन करणाऱ्या स्त्रिया नव्हत्या; त्या संगीत, काव्य, अदब आणि वाहक होत्या.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा भारतात तंत्रज्ञान आणि कलेचा एक अभूतपूर्व संगम होत होता, तेव्हा एका नव्या क्रांतीची पहाट झाली. ती क्रांती म्हणजे ‘ग्रामोफोन’! या यंत्राने गाणाऱ्या गळ्यांना आणि त्यांच्या सुरांना लाखेच्या तबकड्यांवर (78 RPM Records) कायमचे बंदिस्त केले. पण हा इतिहास केवळ एका यंत्राचा नाही, तर त्या यंत्राला घराघरांत पोहोचवणाऱ्या आणि भारतीय अभिजात संगीताचा पाया रचणाऱ्या कर्तृत्ववान स्त्री कलाकारांचा आहे.

एक ऐतिहासिक आणि अनोखा कलाप्रवास:

१९०२ च्या सुमारास जेव्हा अमेरिकेत राहणारा जर्मन इंजिनीअर विल्यम गॅसबर्ग पहिल्यांदा रेकॉर्डिंगचे तंत्रज्ञान घेऊन भारतात आला, तेव्हा बहुतेक सर्व कलाकारांमध्ये पण खासकरून पुरुष उस्ताद कलाकारांमध्ये या नवीन यंत्राबद्दल काहीशी भीती आणि अढी होती. आवाज चोरीला जाईल किंवा धर्माला बाधा येईल, अशा समजुतींच्या काळात तवायफ किंवा महिला कलाकारांनी मात्र या आव्हानाचा धाडसाने स्वीकार केला. या पुस्तकात कलकत्त्याची प्रख्यात गायिका गौहर जान (जिचा उल्लेख भारताची पहिली ‘ग्रामोफोन गर्ल’ म्हणून केला जातो), अलाहाबादची जानकीबाई, आग्रा घराण्याची झोहराबाई, रसूलनबाई अशा अनेक थोर गायिकांचा प्रवास अतिशय रंजक पद्धतीने मांडला आहे.शाही दरबारातील मुजरे, कोठ्यांवरील मैफिली ते थेट आधुनिक रेकॉर्डिंग स्टुडिओ आणि पुढे चित्रपटसृष्टीपर्यंतचा हा प्रवास म्हणजे भारतीय संगीत क्षेत्रातील एका मोठ्या स्थित्यंतराची कहाणी आहे.
पुस्तकाचे दोन्ही भाग वाचताना वाचकाला या कलाकारांच्या समृद्ध पण तितक्याच आव्हानात्मक विश्वाची सफर घडते.

संगीताचे लोकशाहीकरण आणि महिलांचे कर्तृत्व:

पूर्वीच्या काळात गाणे केवळ राजे-रजवाडे किंवा श्रीमंत उमरावांच्या मैफिलींपुरते मर्यादित होते. ग्रामोफोनच्या आगमनामुळे संगीताचे खऱ्या अर्थाने ‘लोकशाहीकरण’ झाले. कोठ्यावरील गाणे थेट सामान्यांच्या दिवाणखान्यात पोहोचले. या क्रांतीचे मुख्य श्रेय या पुस्तकातील ‘ग्रामोफोन गर्ल्स’ना जाते.ठुमरी, दादरा, गझल, लावणी आणि ख्याल गायकी या सर्व प्रकारांना या स्त्रियांनी आपल्या आवाजाने समृद्ध केले. केवळ गाणेच नाही, तर तत्कालीन पुरुषप्रधान मानसिकतेला आणि ब्रिटिश कंपन्यांच्या करारांना आव्हान देत त्यांनी स्वतःचे हक्क आणि मानधन कसे मिळवले, याचीही माहिती डॉ. नंदिता दाते यांनी अतिशय अभ्यासपूर्ण रीतीने दिली आहे. हे पुस्तक त्या सुरांच्या मागच्या स्त्रियांची, त्यांच्या वैभवाची, संघर्षाची, प्रेमाची, उपेक्षेची आणि अमर कलेची कहाणी सांगतं—जिथे प्रत्येक तबकडी फिरताना इतिहासही हळूच जागा होतो.

सखोल अभ्यास आणि रसाळ मांडणी:

डॉ. नंदिता दाते यांचे हे पुस्तक केवळ माहितीचा साठा नाही, तर तो एक जिवंत इतिहास आहे. जुनी वृत्तपत्रे, दुर्मिळ छायाचित्रे आणि ग्रामोफोनच्या तबकड्यांवरून गोळा केलेली माहिती लेखिकेने अतिशय रसाळ मराठी भाषेत गुंफली आहे.

जुन्या काळातील रेकॉर्डिंगची पद्धत—जिथे एका मोठ्या हॉर्नसमोर उभे राहून पूर्ण ताकदीने ओरडून गावे लागायचे—ती प्रक्रिया -त्याचे वर्णन- वाचताना तर अंगावर काटा येतो. लेखिकेने या गायिकांच्या कलागुणांचे कौतुक करतानाच, तत्कालीन समाजव्यवस्थेने त्यांना दिलेली ‘तवायफ’ किंवा ‘बायजी’ ही दुय्यम वागणूक आणि त्याविरुद्ध त्यांनी दिलेला लढा यावरही प्रकाश टाकला आहे.

एक सुरेल नजराणा ‘ग्रामोफोन गर्ल्स’:

‘ग्रामोफोन गर्ल्स’ ही केवळ तवायफांची कथा नाही, तर हिंदुस्थानच्या सुरांची, तबकडीवर बंदिस्त झालेल्या आवाजांची आणि विस्मृतीत गेलेल्या त्या पहिल्या संगीत-सुपरस्टार्सची कहाणी आहे. मुघल दरबारांपासून नवाबी महफिलींपर्यंत आणि कलकत्त्याच्या ग्रामोफोन स्टुडिओंपासून संपूर्ण हिंदुस्थानात घुमणाऱ्या ७८ आर.पी.एम. तबकड्यांपर्यंतचा हा अद्भुत प्रवास आहे.

हे पुस्तक वाचणे म्हणजे भूतकाळात जाऊन त्या काळातील मैफिलींचा अनुभव घेण्यासारखे आणि त्याकाळातल्या लाहोर-बनारससारख्या कलासंपन्न गावांतून फेरफटका मारण्यासारखे आहे. संगीतप्रेमी, इतिहासाचे अभ्यासक आणि स्त्रीवादाचा अभ्यास करणाऱ्या प्रत्येकासाठी हे पुस्तक संग्रही असावे असे आहे. काळाच्या ओघात विरून गेलेल्या या अमिट स्वर-स्वाक्षऱ्यांना पुन्हा एकदा जिवंत करण्याचे आणि त्यांना न्याय देण्याचे मोलाचे काम या पुस्तकाने केले आहे.पुस्तकाचे दोन्ही भाग मिळून वाचकाला एका समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची ओळख करून देतात. इतिहास आणि संगीत यांचा हा मिलाफ मराठी साहित्य विश्वात निश्चितच मैलाचा दगड ठरेल.

डॉ. नंदिता दाते लिखित ‘ग्रामोफोन गर्ल्स’ (भाग १ व २) हे पुस्तक याच विस्मृतीत गेलेल्या स्वरांचा आणि त्यांच्या संघर्षाचा एक अमूल्य दस्तऐवज आहे.

पुस्तकाचे नाव – ग्रामोफोन गर्ल्स (भाग १ आणि २)
लेखक – डॉ. नंदिता दाते
प्रकाशक – बुकगंगा, पुणे
किंमत – 450 रुपये
पुस्तकासाठी लिंक – https://www.bookganga.com/eBooks/B/9B72C किंवा
https://store.thepustakwala.com/products/gramophone-girls-vol-1-2-set-by-dr-nandita-date?srsltid=AfmBOoq2_OtHOLM3VUWLu32YOq2SC9mDo_tCjiW3O2F2tuse3nd7k-rA