तैसीं शुभाशुभे कर्मे । जियें निफजती प्रकृतिधर्मे ।
तियें मूर्ख मतिभ्रमे । मी कर्ता म्हणे ।। १७८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय तिसरा
ओवीचा अर्थ – तसें प्रकृतीच्या गुणानें जी बरींवाईट कर्मे होतात, ती अज्ञानी मनुष्य बुद्धिभ्रंशामुळे मी करतो असें म्हणतो.
ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांनी कर्मयोगावर भाष्य करताना सांगितलेली आहे. यात त्यांनी मूर्ख मनुष्याची स्थिती आणि त्याच्या अज्ञानामुळे होणाऱ्या भ्रमाचे वर्णन केले आहे.
महाभारतामध्ये अर्जुन सुद्धा निमित्तमात्र होता. सार्वभौम राजा जरी असला तरी तोही निमित्तमात्र असतो. हे समजण्यासाठीच त्याला संन्यास घ्यावा लागतो. ही भारतीय संस्कृती आहे. स्वराज्य उभे करणारे छत्रपती शिवाजी महाराज हे सुद्धा निमित्तमात्र होते. हे सर्व समजण्यासाठीच अध्यात्म अभ्यासावे लागते. म्हणजे आपणही एक निमित्तमात्र आहोत याचा प्रत्यय येईल.
शब्दशः अर्थ व स्पष्टीकरण
- “तैसीं शुभाशुभे कर्मे” –
जीव विविध प्रकारची कर्मे करतो, ती काही शुभ (सत्कर्मे) असतात, तर काही अशुभ (पापकर्मे) असतात.
उदा. – एक माणूस दानधर्म करतो, दुसरा कोणाला छळतो. दोन्ही प्रकारची कर्मे चालू असतात. - “जियें निफजती प्रकृतिधर्मे” –
ही सर्व कर्मे प्रत्यक्षात प्रकृतीच्या धर्माने (स्वभावाने) घडत असतात.
उदा. – वारा वाहतो, सूर्य उष्णता देतो, झाडे फळे देतात, तसेच मानव आपले कर्म करतो. पण ही कर्मे ‘तो’ करतो असे नसून, त्या कर्मांचा मूळ स्रोत म्हणजे प्रकृतीचे गुण आहेत. - “तियें मूर्ख मतिभ्रमे” –
मात्र अज्ञानी मनुष्य या सत्याला समजत नाही आणि भ्रमात पडतो.
उदा. – एखादा कलाकार विचार करतो की मीच हा सुंदर चित्रपट तयार केला, पण प्रत्यक्षात ते त्याच्या कलागुणांमुळे झाले असते, जे त्याच्या स्वभावातच असतात. - “मी कर्ता म्हणे” –
तो मूर्ख म्हणतो की मीच सर्व काही करतो, मीच या गोष्टींचा निर्माता आहे.
उदा. – एखादा शेतकरी म्हणतो की मी शेतात पीक घेतले, पण त्याला हे समजत नाही की सूर्यप्रकाश, पाऊस, माती आणि बीज यामुळेच पीक आले. केवळ त्याच्या परिश्रमानेच नाही.
विस्तृत उदाहरणे
१. रथ आणि सारथीचे उदाहरण
समजा, एका रथात चार घोडे आहेत आणि तो रथ एका सारथीच्या हातात आहे. आता, घोडे चालतात म्हणून रथ पुढे जातो. पण एखादा मूर्ख घोडा जर म्हणाला, “मीच या रथाला घेऊन जातो” तर तो किती अज्ञान आहे!
प्रत्यक्षात, रथ, घोडे, दोरखंड, सारथी – या सगळ्यांच्या एकत्रित प्रयत्नांमुळे तो रथ पुढे जातो. तसाच, कर्मे होतात ते आपल्या इच्छेने नाही, तर प्रकृतीच्या गुणधर्माने.
२. नट आणि रंगमंचाचे उदाहरण
नाटकात एक पात्र राजा बनते, दुसरे भिक्षुक, तिसरे सेवक. आता राजा म्हणाला, “मी राजा आहे” तर तो वेडा ठरेल, कारण तो राजा नव्हे, तर केवळ एक अभिनेता आहे.
तसाच, मनुष्य कर्म करत असतो, पण तो स्वतःला ‘कर्ता’ समजतो आणि अहंकार बाळगतो.
तात्त्विक बोध
- संपूर्ण सृष्टीत जे काही घडते, ते त्रिगुणात्मक प्रकृतीच्या प्रभावामुळे होते.
- अज्ञानी मनुष्य कर्म करताना “मी हे केले”, “माझ्यामुळे झाले” असे म्हणतो.
- खरा ज्ञानी मात्र समजतो की ही सर्व क्रियेची उगमस्थानी प्रकृती आहे आणि आपण फक्त एक निमित्तमात्र आहोत.
निष्कर्ष
ही ओवी आपल्याला कर्मयोगाचा सार सांगते – कर्म करणे गरजेचे आहे, पण कर्तेपणाचा अहंकार न बाळगता करावे. “मीच सर्व करतो” असा भ्रम हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. जो खरा ज्ञानी आहे, तो प्रकृतीच्या नियमानुसार कर्म करतो आणि त्याचा अहंकार करत नाही.
तात्त्विक शिकवण:
➡ कर्म करणे महत्त्वाचे, पण त्यावर हक्क बाळगणे अज्ञान आहे.
➡ कर्तेपणाचा अहंकार टाकून कर्म करावे, तेच खरे योग आहे.
🔹 “कर्म कर, पण मी कर्ता आहे, हा अहंकार सोड” – हेच श्रीकृष्णांचे गीतेतील गूढ संदेश आहे, जो ज्ञानेश्वर महाराजांनी सुंदर रीतीने या ओवीत मांडला आहे.
उपसंहार:
ही ओवी आपल्याला कर्मयोगाची खरी तत्त्वज्ञान शिकवते:
✅ कर्म अपरिहार्य आहे – निसर्गधर्मानुसार आपण कर्म करतो.
✅ कर्तेपणाचा अभिमान टाळा – अहंकार ठेवल्यास अज्ञानात अडकतो.
✅ समर्पण भाव ठेवावा – कर्म करताना ईश्वराला अर्पण करावे. यामुळे जीवनात शांती मिळते आणि माणूस मुक्तीच्या मार्गावर जातो.
