तरी अभ्यासाचेनि बळें । प्रत्याहारीं निराळे ।
नखी लागेल ढाळें ढाळें । वैराग्याची ।। ५७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – तरी अभ्यासाच्या बळानें, चढण्यास आधार नसणाऱ्या प्रत्याहाररूपी कड्यावर वैराग्यरूपी नखी ( घोरपडीसारखी ) हळूहळू चिकटेल ( आणि याप्रमाणे ) चढावयास आश्रय मिळेल.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ‘अभ्यास’ — म्हणजेच साधना, आत्मचिंतन आणि सातत्याने मनावर घेतलेले नियंत्रण — याच्या जोरावर साधक ‘प्रत्याहार’ साधतो. प्रत्याहार म्हणजे इंद्रियांचे बाह्य विषयांपासून माघार घेणे आणि मनाला अंतर्मुख करणे.

इथे ज्ञानेश्वर माउली एक सुंदर उपमा देतात : “नखी लागेल ढाळें ढाळें वैराग्याची” — जसे हळूहळू झिजलेल्या धातूच्या पृष्ठभागावर एखाद्या शिल्पकाराच्या नखांनी एक सूक्ष्म रेषा उमटते, तशीच साधनेच्या सातत्याने साधकाच्या मनावर वैराग्याची छाप उमटत जाते.
मनावर एकदम काही मोठा बदल होत नाही, पण सातत्यानं अभ्यास केल्यामुळे इंद्रियांची आसक्ती सैलावते, मोहाचा गडदपणा कमी होतो आणि अंतःकरण अधिकाधिक निर्मळ बनते.

वैराग्य हा एक अचानक घडणारा चमत्कार नाही. तो अभ्यासाने हळूहळू, सातत्याने रुजतो. जसे सागराच्या किनाऱ्याला वारंवार लाटा धडकल्याने किनाऱ्याची घडण बदलते, तसे मनाचेही रुपांतर अभ्यासाने होते.

आजच्या धकाधकीच्या जगातही, जर आपण सातत्याने आपले लक्ष अंतर्मुख साधनेत केंद्रित करू, तर बाह्य विषयांची मोहिनी आपोआप क्षीण होते. वैराग्य म्हणजे विषयांना तुच्छ समजणे नाही, तर विषयांवर असलेल्या आसक्तीचा निवळ गळून जाणे आणि हे सहज साधता येते सातत्याने आत्म-अभ्यास करून.

संत ज्ञानेश्वरांनी “अभ्यासाचेनि बळे” या वाक्यात “अभ्यास” हा शब्द खूप खोल अर्थाने वापरला आहे. हे फक्त पुस्तक वाचण्यापुरते किंवा शाळकरी अभ्यासासारखे नाही, तर आत्मोन्नतीसाठी, चित्तशुद्धीसाठी, आत्मसाक्षात्काराच्या दिशेने होणारे साधनामूलक प्रयत्न हे “अभ्यास” या शब्दात अभिप्रेत आहेत.

अभ्यास म्हणजे काय ?

‘अभ्यास’ म्हणजे मन, बुद्धी, वासना आणि इंद्रिये यांना आत्मदर्शनाच्या दिशेने सतत वळविणे. तो केवळ बाह्य ज्ञानाचा संचय नसून, स्वतःच्या चित्तावर नियंत्रण मिळवण्याची प्रक्रिया आहे.

कशाचा अभ्यास करायचा ?

अंग अभ्यासाचा विषय
मनाचे चंचलता ओळखून त्याला एकाग्र ठेवणे
इंद्रियांचे विषयासक्ततेपासून हळूहळू परावृत्त करणे
वृत्तींचा राग, द्वेष, मोह, मत्सर – यांचा अभ्यास करून त्यावर विजय मिळवणे
शास्त्रांचा भगवद्गीता, उपनिषदे, संतवाङ्मय – यातील तत्वज्ञान समजून घेणे
स्वभावाचा आपली आवड-निवड, वासनांचे मूळ, स्वभावदोष ओळखणे

कसा करावा अभ्यास ?
संत, शास्त्र आणि स्वतःचा अंतःप्रवेश ह्या तिन्हींचा समन्वय म्हणजे अभ्यास.

नित्य नियमितपणा (नियमित साधना)
रोज निश्चित वेळ साधनेसाठी राखून ठेवणे. ध्यान, जप, स्वाध्याय हे नियमाने करणे

वृत्ती-निरीक्षण (Introspection)
आज मी कुठे चुकलो? कुठे राग आला? मन कुठे भरकटलं? हे रोज निरीक्षण करणं

सत्संग आणि संतवाङ्मय वाचन
संतांचे विचार मनात रुजवणे. प्रवचने ऐकणे, अभ्यास गटात सामील होणे.

ध्येय-स्थिरता (Steady focus)
अभ्यास करताना ‘मी हे ब्रह्मसाक्षात्कारासाठी करतो’ हे स्मरण ठेवणे. केवळ सुख मिळवण्यासाठी नव्हे, तर स्वत:च्या परिपाकासाठी अभ्यास

अभ्यासाचा परिणाम काय?
इंद्रिये आपोआप विषयांपासून माघार घेतात. मन शांत होते. चित्त शुद्ध होते. वैराग्य (आसक्तीचा गळून जाणे) हळूहळू उमटते. आत्मज्ञानाच्या दिशेने प्रगती होते.

तुम्ही जर दररोज १५-२० मिनिटे आपल्या मनाच्या विचारांचे निरीक्षण करत बसलात, आणि तुमचे भाव व वृत्ती यांचे लेखा-जोखा ठेवत राहिलात, तर काही महिन्यांत तुम्हाला तुमच्यात बदल जाणवेल. हेच अभ्यासाचे बळ होय.

अभ्यासाचे बळ हे वैराग्याचा पाया आहे. सातत्याने साधनेसाठी झिजत राहिले, तरच अंतःकरणात खरे वैराग्य फुलते.