तुमचा अनुग्रहो गणेशु । जैं दे आपुला सौरसु ।
तैं सारस्वतीं प्रवेशु । बाळकाही आथी ।। ६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय १० वा

ओवीचा अर्थ – तुमची कृपा हाच कुणी गणेश,तो जेंव्हा आपलें सामर्थ्य देतो,तेंव्हा सर्व विद्यामध्ये बालकाचा देखील प्रवेश होतो.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर माउलींनी गुरुकृपा,ज्ञानप्राप्ती आणि अंतःप्रेरणा यांचा अत्यंत सुंदर संबंध उलगडून दाखवला आहे.‘गणेश’ म्हणजे केवळ विघ्नहर्ता देवता नव्हे, तर साधकाच्या अंतःकरणात ज्ञानाचे द्वार उघडणारी कृपाशक्ती आहे. माउली म्हणतात की, ज्याच्यावर गुरुकृपेचा हात पडतो, ज्याला त्या कृपेचे सामर्थ्य प्राप्त होते,त्याच्यासाठी अवघड वाटणारे ज्ञानही सहजसोपे होते.अगदी लहान बालकदेखील सरस्वतीच्या मंदिरात प्रवेश करू शकते,म्हणजेच ज्ञानाच्या अथांग विश्वात त्याला सहज प्रवेश मिळतो.गुरुकृपेचा स्पर्श झाला की ज्ञानाचे दार बालकासाठीही उघडते.

‘तुमचा अनुग्रहो गणेशु’—या एका चरणात माउलींनी गुरुकृपेचे संपूर्ण महत्त्व सामावले आहे.अध्यात्माच्या वाटेवर मनुष्य स्वतःच्या बुद्धीच्या बळावर कितीही पुढे जाण्याचा प्रयत्न करीत असला,तरी काही ठिकाणी त्याला स्वतःच्या मर्यादा जाणवतात.बुद्धी प्रश्न विचारू शकते; तर्क मार्ग दाखवू शकतो; शास्त्र दिशा देऊ शकते; परंतु अंतःकरणातील अज्ञानाचा पडदा दूर करण्यासाठी केवळ बौद्धिक सामर्थ्य पुरेसे नसते.तेथे आवश्यक असते ती अनुग्रहाची शक्ती.

गुरूचा अनुग्रह म्हणजे एखाद्याने बाहेरून दिलेली वस्तू नव्हे.तो अंतःकरणातील सुप्त ज्ञानशक्तीला जागृत करणारा स्पर्श आहे.जसे सूर्य उगवल्यानंतर कमळाला कोणी वेगळे सांगावे लागत नाही की,‘आता उमल’; सूर्यकिरणांचा स्पर्श झाला की ते आपोआप उमलते.त्याचप्रमाणे गुरुकृपेचा प्रकाश अंतःकरणावर पडला की ज्ञानाचे कमळ हळूहळू फुलू लागते.

म्हणूनच माउली पुढे म्हणतात—‘जैं दे आपुला सौरसु।’ गुरू जेव्हा आपले ‘सौरस’ म्हणजे आपले सामर्थ्य,आपली कृपाशक्ती,आपला ज्ञानरस साधकाला देतो,तेव्हा साधकाच्या अंतःकरणातील अडथळे दूर होऊ लागतात. येथे ‘देणे’ म्हणजे गुरूने आपले ज्ञान शब्दशः शिष्याच्या हातात ठेवणे नव्हे. उलट, शिष्याच्या अंतःकरणात आधीपासून सुप्त असलेल्या ज्ञानाचा प्रकाश जागविणे होय.

आपण एखाद्या अंधाऱ्या खोलीत बसलो आहोत असे समजू.त्या खोलीत वस्तू नाहीत असे नाही.सर्व वस्तू तिथेच आहेत;परंतु प्रकाश नसल्यामुळे त्या दिसत नाहीत.दिवा लावला की वस्तू नव्याने निर्माण होत नाहीत; त्या फक्त दिसू लागतात.गुरुकृपाही अशीच असते.आत्मज्ञान बाहेरून आणायचे नसते. ते अंतःकरणातच असते.परंतु अहंकार,अज्ञान,संशय,आसक्ती आणि विषयवासनांच्या अंधारामुळे त्याचे दर्शन होत नाही.सद्गुरूच्या कृपेचा दिवा लागला की आत दडलेले ज्ञान स्वतःच प्रकाशमान होऊ लागते.

म्हणूनच माउलींच्या भाषेत पुढे येते—‘तैं सारस्वतीं प्रवेशु।’ सरस्वती म्हणजे ज्ञान,विद्या,वाणी आणि प्रज्ञेची अधिष्ठात्री शक्ती.सरस्वतीच्या विश्वात प्रवेश करणे म्हणजे केवळ ग्रंथांचे ज्ञान मिळवणे नव्हे.शब्दांच्या पलीकडील अर्थ समजणे,ज्ञानाच्या पलीकडील अनुभूती प्राप्त करणे आणि बुद्धीच्या पलीकडील प्रज्ञा जागृत होणे,हा खरा ‘सारस्वती प्रवेश’आहे.

एखादा विद्वान अनेक ग्रंथ वाचतो,अनेक शास्त्रे आत्मसात करतो,असंख्य तर्क मांडतो;तरीही त्याच्या अंतःकरणात नम्रता,करुणा आणि आत्मदृष्टी निर्माण झाली नाही,तर त्या ज्ञानाचे सार त्याला गवसलेले नाही.दुसरीकडे एखादा साधा,निरक्षर मनुष्य गुरूच्या चरणी श्रद्धेने बसतो आणि त्याच्या अंतःकरणात जीवनाचे एखादे गूढ सत्य सहज उलगडते.त्याला कदाचित शास्त्रीय परिभाषा माहीत नसते;परंतु अनुभवातून आलेली प्रज्ञा त्याच्याकडे असते.माउलींच्या ‘बाळकाही आथी’ या शब्दात याच विलक्षण सत्याचा संकेत आहे.

‘बालक’ हा शब्द येथे अत्यंत महत्त्वाचा आहे.बालक म्हणजे ज्याच्याकडे मोठमोठ्या ज्ञानाचा गर्व नाही,ज्याच्या मनावर पूर्वग्रहांचे ओझे नाही,ज्याला ‘मला सर्व काही माहीत आहे’असा अहंकार नाही.बालकाचे मन निर्मळ असते,कुतूहलाने भरलेले असते आणि ते सहज स्वीकार करू शकते. अध्यात्माच्या मार्गावरही अशीच अंतःकरणाची अवस्था आवश्यक आहे.

आपण मोठे होत जातो तसे आपल्या मनाभोवती अनुभवांचे,मतांचे,पूर्वग्रहांचे आणि अहंकाराचे अनेक थर जमा होतात.एखादी गोष्ट आपल्याला आपल्या पूर्वकल्पनेत बसत नसेल तर आपण ती स्वीकारण्यास तयार होत नाही.गुरू काही सांगतो तेव्हा त्याचा अर्थ समजून घेण्याऐवजी आपण आपल्या बुद्धीच्या मापाने त्याचे मूल्यमापन करू लागतो.त्यामुळे ज्ञान समोर असूनही त्याचा प्रवेश आपल्या अंतःकरणात होत नाही.

परंतु मन बालकासारखे झाले की ज्ञान सहज उतरते.म्हणूनच संतपरंपरेत ‘बालभाव’महत्त्वाचा मानला आहे.बालभाव म्हणजे अंधश्रद्धा नव्हे; तो अहंकारशून्य स्वीकार आहे.‘मला सर्व काही माहीत आहे’ या भावनेऐवजी ‘मला जाणून घ्यायचे आहे’ अशी अवस्था.या एका बदलामुळे ज्ञानप्राप्तीची प्रक्रिया वेगळी होते.

ज्ञानेश्वर माउली स्वतः अत्यंत विलक्षण प्रतिभेचे होते.अल्पवयात त्यांनी ज्ञानेश्वरीसारखा अद्वितीय ग्रंथ निर्माण केला.परंतु त्या प्रतिभेचा अभिमान त्यांनी कधीही बाळगला नाही.उलट,आपल्या ज्ञानाचे श्रेय ते सद्गुरू निवृत्तीनाथांच्या कृपेला देतात.हीच या ओवीची अंतःप्रेरणा आहे.ज्ञान किती आहे यापेक्षा ते कुठून आले,याची जाणीव असणे महत्त्वाचे आहे.

गुरुकृपा लाभली की माणसाच्या बुद्धीला एक वेगळे परिमाण प्राप्त होते.पूर्वी ज्या गोष्टी गुंतागुंतीच्या वाटत होत्या त्या सहज समजू लागतात.पूर्वी शब्दांमध्ये अडकलेला अर्थ अनुभवात उतरू लागतो.पूर्वी बाहेर शोधलेले सत्य स्वतःच्या अंतःकरणात जाणवू लागते.हा बदल अचानक बाह्यरूपाने दिसत नाही; पण आतून माणूस बदलत जातो.

याच अर्थाने ‘गणेश’ हे प्रतीक अत्यंत सुंदर आहे.गणेश म्हणजे आरंभाचा देव,बुद्धीचा अधिपती आणि विघ्नहर्ता.कोणत्याही शुभ कार्याच्या प्रारंभी गणेशाचे स्मरण केले जाते.परंतु ज्ञानमार्गावरचा खरा गणेश म्हणजे अंतःकरणातील अज्ञानाचे विघ्न दूर करणारी गुरुकृपा.बुद्धीला योग्य दिशा मिळणे, वाणीला माधुर्य प्राप्त होणे,विचारांना स्पष्टता येणे आणि अंतःकरणाला विवेकाची दृष्टी मिळणे. हीच त्या गणेशकृपेची चिन्हे आहेत.

आजच्या काळात ज्ञानाची साधने आपल्या हातात विपुल प्रमाणात आहेत.एका क्षणात जगातील कोणतीही माहिती मोबाईलवर उपलब्ध होते.पुस्तके, व्याख्याने,व्हिडिओ,डिजिटल ग्रंथालये—ज्ञान मिळवण्याची साधने पूर्वीपेक्षा कितीतरी अधिक आहेत.तरीही माहिती वाढली म्हणून प्रज्ञा वाढतेच असे नाही.माहिती आपल्याला बाहेरच्या जगाची ओळख करून देते;पण गुरुकृपा आपल्याला स्वतःची ओळख करून देते.

म्हणूनच या ओवीचा संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे.ज्ञानाच्या महासागरात प्रवेश करण्यासाठी केवळ बुद्धिमत्ता पुरेशी नाही; अंतःकरणाची पात्रता आवश्यक आहे.आणि ही पात्रता नम्रता,श्रद्धा,जिज्ञासा आणि गुरुकृपेने तयार होते.

माउलींचे वैशिष्ट्य असे की ते अत्यंत गूढ अध्यात्मिक सत्य अगदी साध्या प्रतिमेत सांगतात—गुरुकृपा म्हणजे गणेश; तिचा सौरस मिळाला की सरस्वतीच्या ज्ञानमंदिरात बालकाचाही प्रवेश होतो. म्हणजेच ज्ञानाच्या दारावर वयाची, विद्वत्तेची, सामाजिक प्रतिष्ठेची किंवा पांडित्याची अट नाही. मन निर्मळ असेल, अहंकार बाजूला ठेवून सत्य स्वीकारण्याची तयारी असेल आणि सद्गुरूच्या कृपेसाठी अंतःकरण खुले असेल, तर ज्ञान आपले दार स्वतः उघडते.

शेवटी या ओवीतून एक अत्यंत सुंदर जीवनसूत्र समोर येते—‘ज्ञान मिळविण्यासाठी मोठे होण्याची गरज नाही; ज्ञानासमोर स्वतःला लहान करण्याची गरज आहे.’ ‘मी जाणतो’ हा अहंकार जिथे संपतो, तिथून ‘मला जाणून घ्यायचे आहे’ ही जिज्ञासा सुरू होते. आणि जिज्ञासेच्या त्या निर्मळ क्षणी गुरुकृपेचा प्रकाश पडला की सरस्वतीचे द्वार उघडते.

म्हणून माउलींच्या या ओवीकडे केवळ ज्ञानेश्वरीतील एक सुंदर उपमा म्हणून पाहता येणार नाही. ती साधकाला अंतर्मुख करणारी हाक आहे—बुद्धीचा गर्व सोड, मन बालकासारखे कर, गुरुकृपेवर विश्वास ठेव आणि ज्ञानाच्या दाराशी नम्रतेने उभा राहा. कारण सद्गुरूचा अनुग्रह लाभला की, ज्याला आपण अशक्य समजत होतो ते सहज शक्य होते; ज्याला आपण गहन समजत होतो ते सुलभ होते; आणि ज्याला आपण बाहेर शोधत होतो, ते आपल्या अंतःकरणातच प्रकट होते.