गणेशोत्सवात गणरायाच्या नैवेद्याची चर्चा झाली की सर्वप्रथम आठवतो तो मोदक! उकडीचा मऊसूत आवरण, गूळ-खोबऱ्याचे गोड सारण आणि त्यामागील भक्तिभाव यामुळे मोदकाला गणेशपूजेत विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे. मात्र, मोदकाचे महत्त्व केवळ धार्मिक परंपरेपुरते मर्यादित नाही. त्यातील तांदळाचे पीठ, गूळ आणि खोबरे या घटकांचे आयुर्वेदातही स्वतंत्र गुणधर्म सांगितले आहेत. मोदकाला गणरायाचा आवडता नैवेद्य का मानले जाते? त्यामागील पौराणिक कथा कोणत्या आहेत? तसेच, आयुर्वेदाच्या दृष्टीने मोदकाचे स्वरूप कसे समजून घ्यावे? याचा आढावा घेऊया.
- डॉ. राधा खडक्कार, मोबाईल – 8805643624
मोदक आणि गणरायाचे नाते
गणेशपूजा आणि मोदक यांचे नाते अतूट आहे. गणरायाला प्रिय असलेल्या नैवेद्यांमध्ये मोदकाला अग्रस्थान दिले जाते. त्याच्या गोडव्यामध्ये भक्ती, आनंद आणि मंगलभावना सामावलेल्या आहेत. म्हणूनच गणेशोत्सवात मोदक तयार करून तो गणरायाला अर्पण करण्याची परंपरा आजही मोठ्या श्रद्धेने जपली जाते.
मोदकाच्या उत्पत्तीविषयी विविध पौराणिक कथा प्रचलित आहेत. त्यांपैकी एका कथेनुसार, भगवान विष्णूंचा अवतार मानले जाणारे परशुराम एकदा भगवान शंकरांना भेटण्यासाठी कैलासावर गेले. त्या वेळी भगवान शंकर ध्यानस्थ होते. त्यांच्या आज्ञेने किंवा सेवाभावाने बाल गणेश कैलासाच्या प्रवेशद्वारावर पहारा देत होते. परशुरामांना आत जाण्यापासून गणेशाने रोखले. त्यातून दोघांमध्ये वाद झाला आणि संघर्ष निर्माण झाला.
परशुरामांनी संतापून आपले अस्त्र, म्हणजेच परशु, गणेशावर चालवले. हे अस्त्र आपल्या वडिलांचे, भगवान शंकरांचे आहे, याची जाणीव गणेशाला होती. त्यामुळे त्यांनी त्या अस्त्राचा वार स्वतःच्या एका दातावर झेलला. परिणामी त्यांचा एक दात तुटला आणि ते ‘एकदंत’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.
दात तुटल्यामुळे कठीण पदार्थ खाण्यात गणेशाला त्रास होऊ लागला, म्हणून माता पार्वतीने त्यांच्यासाठी मऊ, लुसलुशीत आणि गोड पदार्थ तयार केला. तो पदार्थ म्हणजे मोदक. गणेशाने तो सहजपणे खाल्ला आणि त्यांना आनंद झाला. तेव्हापासून मोदक हा गणरायाचा अत्यंत प्रिय पदार्थ मानला जाऊ लागला, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.
मोदकाविषयी आणखी एका कथेत भगवान शंकर, माता पार्वती आणि बाल गणेश ऋषी अत्री व माता अनुसूया यांच्या आश्रमात गेल्याचे वर्णन आढळते. अनुसूया मातेने त्यांचे स्वागत करून भोजनाचे आमंत्रण दिले. मात्र, बाल गणेशाचे पोट भरल्यानंतरच भगवान शंकर आणि माता पार्वती यांना भोजन वाढले जाईल, अशी अट तिने ठेवली.
गणेशाला विविध पदार्थ वाढण्यात आले; परंतु त्यांचे पोट भरत नव्हते. अखेर स्वयंपाकातील पदार्थ संपत आले आणि अनुसूया मातेलाही चिंता वाटू लागली. त्यानंतर तिने गणेशाला एक खास गोड पदार्थ दिला. तो पदार्थ खाल्ल्यानंतर गणेशाचे पोट भरले आणि त्यांनी समाधान व्यक्त केले. या कथेत मोदकाच्या तृप्तिदायक आणि आनंददायी स्वरूपाचे वर्णन केले जाते.
काही लोकपरंपरांमध्ये या कथेला पुढे जोड देत गणेशाला २१ मोदक अर्पण करण्याची प्रथा सांगितली जाते. मात्र, या आख्यायिकांच्या विविध आवृत्त्या आढळतात. त्यामुळे त्यांना धार्मिक लोकपरंपरेचा भाग म्हणून समजून घेणे योग्य ठरेल.
मोदक या शब्दामागील अर्थ
‘मोदक’ या शब्दाची व्युत्पत्ती ‘मोद’ या संस्कृत शब्दाशी जोडली जाते. ‘मोद’ म्हणजे आनंद, प्रसन्नता किंवा हर्ष. त्यामुळे आनंद देणारा पदार्थ, असा मोदकाचा भावार्थ सांगितला जातो.
मोदकाच्या आकारामागेही काही आध्यात्मिक प्रतिकात्मक अर्थ लावले जातात. वरून निमुळता आणि खालून पसरट असलेला त्याचा आकार एकाग्र बुद्धीपासून व्यापक ज्ञानाकडे जाणाऱ्या प्रवासाचे प्रतीक मानला जातो. मोदकाचे बाह्य आवरण म्हणजे जगाचे प्रतीक, तर त्यातील गूळ-खोबऱ्याचे गोड सारण आत्मिक आनंदाचे प्रतीक मानले जाते. या प्रतिमा धार्मिक आणि सांस्कृतिक चिंतनातून विकसित झालेल्या आहेत.
आयुर्वेदाच्या दृष्टीने मोदक
मोदक म्हटले की सर्वप्रथम डोळ्यांसमोर येतात ते उकडीचे मोदक. तांदळाचे पीठ, गूळ आणि खोबरे या प्रमुख घटकांपासून ते तयार केले जातात. काही ठिकाणी साखरेचा वापरही केला जातो. आधुनिक काळात चॉकलेट मोदक, ड्रायफ्रूट्स मोदक, मलाई मोदक, पान मोदक अशा विविध प्रकारांनीही बाजारपेठेत स्थान मिळवले आहे.
आयुर्वेदात आहारातील प्रत्येक घटकाचे रस, गुण, वीर्य आणि विपाक यांसारख्या संकल्पनांच्या आधारे वर्णन केले जाते. पारंपरिक आयुर्वेदीय दृष्टिकोनातून मोदकातील प्रमुख घटकांचे गुणधर्म समजून घेता येतात.
तांदळाचे पीठ
तांदूळ हा मधुर रसाचा आणि शीतवीर्याचा मानला जातो. पारंपरिक आयुर्वेदीय वर्णनानुसार, मधुर रस आणि शीतवीर्य यांमुळे तांदळाचा पित्तशामक प्रभाव सांगितला जातो. काही प्रकारचे तांदूळ वात आणि कफ वाढवू शकतात, असेही आयुर्वेदात नमूद केले आहे.
तांदळाचे पीठ स्निग्ध, पोषण देणारे आणि मलाला बांधून ठेवणारे गुणधर्म असलेले मानले जाते. त्याचा शरीराच्या पोषणाशी संबंध जोडला जातो. काही आयुर्वेदीय ग्रंथांमध्ये तांदळाच्या विशिष्ट प्रकारांना शुक्रवर्धक आणि मूत्रवर्धक गुणधर्मही सांगितले आहेत. मात्र, हे गुण तांदळाच्या प्रकारानुसार, प्रक्रिया आणि सेवनाच्या प्रमाणानुसार बदलू शकतात.
गूळ
मोदकातील गोडवा प्रामुख्याने गुळामुळे येतो. आयुर्वेदात गुळाचा मधुर रसाचा आणि तुलनेने उष्ण वीर्याचा पदार्थ म्हणून उल्लेख आढळतो. पारंपरिक वर्णनानुसार, गूळ शरीरातील काही धातूंना पोषण देणारा मानला जातो. त्याचा रक्त, मांस, मेद आणि मज्जा या धातूंशी संबंध जोडला जातो.
मात्र, गूळ हा देखील साखरेचा स्रोत आहे. त्यामुळे त्याचे सेवन प्रमाणात करणे महत्त्वाचे आहे. गूळ नैसर्गिक स्वरूपाचा असला तरी त्याचा अतिरेक आरोग्यासाठी हितकारक ठरेलच असे नाही.
साखर
काही प्रकारच्या मोदकांमध्ये गुळाऐवजी साखरेचा वापर केला जातो. पारंपरिक आयुर्वेदीय वर्णनात साखरेला मधुर, शीतल आणि स्निग्ध गुणधर्मांशी जोडले जाते. तहान, दाह आणि उष्णतेशी संबंधित काही अवस्थांमध्ये साखरेच्या उपयोगाचे वर्णन आढळते.
तथापि, साखर आणि गूळ दोन्हीही गोड पदार्थ असून त्यांचे सेवन मर्यादित असावे. विशेषतः मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी किंवा रक्तातील साखरेचे नियंत्रण आवश्यक असलेल्या व्यक्तींनी मोदकाचे सेवन करताना काळजी घ्यावी.
खोबरे
मोदकाच्या सारणातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे खोबरे, म्हणजेच नारळ. आयुर्वेदीय परंपरेत नारळाला मधुर रसाचा आणि मधुर विपाकाचा पदार्थ मानले जाते. त्याचे वात-पित्तशामक, बलदायक, पोषण देणारे आणि शीतल गुणधर्म सांगितले जातात.
खोबऱ्यामध्ये स्निग्धता असते आणि ते शरीराला ऊर्जा देणारे आहे. मात्र, त्यातील चरबी आणि तंतुमय घटकांमुळे त्याचे पचन व्यक्तीच्या प्रकृतीनुसार आणि सेवनाच्या प्रमाणानुसार वेगवेगळे होऊ शकते. त्यामुळे मोदकातील खोबऱ्याचे सारणही प्रमाणात खाणे योग्य ठरते.
मोदक खाताना काय काळजी घ्यावी?
मोदक हा सणासुदीचा आनंद वाढवणारा पदार्थ आहे. तांदळाचे पीठ, गूळ किंवा साखर आणि खोबरे या घटकांमुळे त्यातून ऊर्जा मिळते. मात्र, त्यातील कार्बोहायड्रेट्स, साखर आणि चरबीचे प्रमाण लक्षात घेता मोदकाचे सेवन मर्यादित असावे.
उकडीचे मोदक तळलेल्या मोदकांच्या तुलनेत वेगळ्या पद्धतीने तयार होतात; तरीही त्यात वापरलेले गूळ, साखर आणि खोबरे यांचे प्रमाण महत्त्वाचे असते. मोदक तयार करताना गोडवा आणि सारणाचे प्रमाण संतुलित ठेवणे, ताजे साहित्य वापरणे आणि आपल्या प्रकृतीनुसार सेवन करणे हितावह ठरते.
आयुर्वेदातील गुणधर्म हे पारंपरिक आहारविचाराचा भाग आहेत. त्यांचा आधुनिक वैद्यकीय परिणामांशी थेट संबंध जोडताना वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. कोणत्याही विशिष्ट आजारावर मोदक हा उपचार आहे, असे मानता येत नाही.
भक्ती, परंपरा आणि आनंदाचा गोडवा
मोदक हा केवळ एक गोड पदार्थ नाही; तो गणेशभक्तीतील आनंद, प्रेम आणि समर्पणाचे प्रतीक आहे. गणरायाला मोदक अर्पण करताना भक्ताच्या मनात कृतज्ञता, श्रद्धा आणि प्रसन्नता निर्माण होते. त्याच वेळी, त्यातील तांदूळ, गूळ आणि खोबरे या घटकांचे आहारातील महत्त्वही समजून घेता येते.
म्हणूनच गणेशोत्सवात मोदकाचा नैवेद्य दाखवताना त्यामागील पौराणिक परंपरा, आध्यात्मिक प्रतीकात्मकता आणि आयुर्वेदीय दृष्टिकोन यांचा सुंदर संगम अनुभवायला मिळतो. गणरायाला प्रिय असलेला हा मोदक भक्तांच्या जीवनातही आनंद, समाधान आणि गोडवा घेऊन येवो, हीच मंगलकामना.
