ऐसे हे अकरा । माझां मनीं जाहालें धनुर्धरा ।
सृष्टीचिया व्यापारा- । लागोनिया ।। ९४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – अगा अर्जुना, सृष्टीची घडामोड चालवावी, म्हणून वर सांगितल्याप्रमाणें हे अकराजण माझ्या मनापासून उत्पन्न झाले.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपल्या विभूतींचे स्वरूप समजावून सांगताना सृष्टीच्या निर्मितीमागील मूळ तत्त्व उलगडून दाखवतात.या ओवीचा साधा अर्थ असा की, हे अर्जुना, सृष्टीचा व्यवहार चालावा, तिची निर्मिती, स्थिती आणि विविध प्रकारची घडामोड घडत राहावी म्हणून माझ्या मनातून हे अकरा तत्त्वस्वरूप प्रकट झाले.परंतु ज्ञानेश्वर माऊलींच्या शब्दांचा अर्थ केवळ एवढ्यापुरता मर्यादित नाही.या ओवीमध्ये सृष्टीचे मूळ,तिचा विस्तार आणि त्या विस्तारामागील एकत्व यांचा अत्यंत सुंदर बोध दडलेला आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, या विश्वातील असंख्य रूपे स्वतंत्रपणे निर्माण झालेली नाहीत.सृष्टीमध्ये जे काही दिसते, जे काही अनुभवास येते, त्यामागे एकच मूलभूत चैतन्य आहे. जसे एखाद्या विशाल वृक्षाच्या असंख्य फांद्या, पाने, फुले आणि फळे वेगवेगळी दिसतात; पण त्यांचे मूळ एकाच बीजात असते, तसे या विश्वातील असंख्य जीव, पदार्थ, शक्ती आणि घडामोडी यांचे मूळ एका परमचैतन्यात आहे. त्या परमचैतन्यापासूनच सृष्टीचा विस्तार झाला आहे.

येथे “माझां मनीं जाहालें” हे शब्द विशेष महत्त्वाचे आहेत. परमेश्वराच्या मनात संकल्प निर्माण झाला आणि त्या संकल्पातून सृष्टीच्या व्यवहारासाठी आवश्यक असलेली तत्त्वे प्रकट झाली, असा या वचनाचा भावार्थ आहे. परमेश्वराला सृष्टी निर्माण करण्यासाठी बाहेरून कोणत्याही साधनाची आवश्यकता नाही. कारण साधन, शक्ती, पदार्थ आणि त्यांना चालना देणारे चैतन्य — हे सर्व त्याच्याच ठायी आहे. म्हणूनच ईश्वर हा सृष्टीपासून वेगळा उभा राहून सृष्टी निर्माण करणारा कर्ता नाही; उलट सृष्टीच्या प्रत्येक कणामध्ये त्याचेच चैतन्य व्यापून राहिलेले आहे.

“सृष्टीचिया व्यापारा लागोनिया” या शब्दांत माऊलींनी सृष्टीचे एक महत्त्वाचे रहस्य सांगितले आहे. सृष्टी म्हणजे केवळ निर्माण झालेला पदार्थांचा पसारा नव्हे. सृष्टी म्हणजे सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. जन्म होतो, वाढ होते, परिवर्तन होते, क्षय होतो आणि पुन्हा नव्या रूपाने काहीतरी प्रकट होते. सूर्य उगवतो आणि मावळतो, ऋतू बदलतात, बीजापासून वृक्ष निर्माण होतो, वृक्षापासून पुन्हा बीज निर्माण होते, जीव जन्माला येतो, जगतो आणि शरीर सोडतो. या सर्व व्यवहारामागे एक अदृश्य व्यवस्था कार्यरत आहे. माऊली त्या व्यवस्थेकडे परमेश्वराच्या संकल्पातून प्रकटलेल्या तत्त्वांच्या रूपाने पाहतात.

मानवी जीवनाकडे पाहिले तरी हीच गोष्ट जाणवते. आपल्या शरीरात असंख्य क्रिया अखंड सुरू असतात. आपण झोपलेलो असतानाही श्वास चालू असतो, हृदय धडधडत असते, रक्ताभिसरण होत असते, शरीरातील पेशी आपले कार्य करीत असतात. आपण या प्रत्येक क्रियेचा स्वतंत्रपणे आदेश देत नसतो. तरीही हा संपूर्ण व्यवहार अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने सुरू असतो. यामागे कोणती शक्ती आहे, हा प्रश्न विचारला की आपण त्या अदृश्य चैतन्याकडे पोहोचतो.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने सृष्टीतील विविधता ही अंतिम सत्य नाही. विविधतेच्या पाठीमागे असलेले एकत्व हे अंतिम सत्य आहे. समुद्राच्या पृष्ठभागावर असंख्य लाटा उठतात. प्रत्येक लाट वेगळी दिसते. तिचे आकारमान वेगळे असते, तिची उंची वेगळी असते, तिचे आयुष्य काही क्षणांचे असते; पण प्रत्येक लाट समुद्रापासून वेगळी नसते. लाटेचे अस्तित्व समुद्रावरच अवलंबून असते. त्याचप्रमाणे सृष्टीतील प्रत्येक जीव स्वतंत्र दिसत असला तरी त्याच्या अस्तित्वाचे मूळ परमचैतन्यातच आहे. म्हणूनच श्रीकृष्णाने आधी सांगितलेल्या विविध विभूतींचा अर्थ समजून घेताना अर्जुनाने त्यांच्या बाह्य रूपापेक्षा त्यामागील एकत्व पाहावे, असा माऊलींचा संकेत आहे.

“माझां मनीं जाहालें” याचा आणखी एक सुंदर अर्थ असा घेता येतो की, सृष्टीतील प्रत्येक गोष्ट ही परमेश्वराच्या संकल्पाशी जोडलेली आहे. मनुष्य आपल्या मनात संकल्प करतो आणि त्यानुसार कृती करतो. परंतु परमेश्वराचा संकल्प हा सामान्य मानवी संकल्पासारखा नसतो. त्याचा संकल्प म्हणजेच सृष्टीची शक्ती. त्याच्या संकल्पातून प्रकृतीचा व्यवहार सुरू होतो. म्हणूनच येथे “मन” हा शब्द मानवी मनाच्या मर्यादित अर्थाने न घेता परमचैतन्याच्या संकल्पशक्तीचा निर्देश म्हणून पाहावा लागतो.

या ओवीचा संबंध साधकाच्या अंतर्मुख प्रवासाशीही जोडता येतो. बाहेरच्या सृष्टीकडे पाहताना आपल्याला असंख्य गोष्टी दिसतात. माणसे वेगवेगळी, स्वभाव वेगवेगळे, विचार वेगवेगळे, सुख-दुःख वेगवेगळे. त्यामुळे प्रत्येक जण दुसऱ्यापेक्षा स्वतंत्र आणि वेगळा आहे असे वाटते. परंतु अध्यात्म सांगते की या बाह्य भिन्नतेच्या पाठीमागे एकच चैतन्य आहे. जेव्हा साधकाचे अंतःकरण शुद्ध होत जाते, तेव्हा त्याला या विविधतेमध्ये दडलेले एकत्व जाणवू लागते. त्यावेळी “मी” आणि “तो” यांच्यातील भेद कमी होऊ लागतो.

याच ठिकाणी भक्ती आणि ज्ञान यांचा सुंदर संगम होतो. भक्त म्हणतो, “हे सर्व माझ्या देवाचे आहे.” ज्ञानी म्हणतो, “हे सर्व माझ्या आत्मस्वरूपाचेच प्रगटीकरण आहे.” दोन्हींचा अनुभव शेवटी एकाच सत्याकडे घेऊन जातो. माऊलींच्या ज्ञानेश्वरीत हीच अद्वैताची दृष्टी अत्यंत सहज भाषेत व्यक्त झाली आहे. सृष्टीच्या प्रत्येक व्यवहारामध्ये परमेश्वराचे अस्तित्व पाहणे म्हणजे विभूतीयोगाचा खरा अर्थ समजणे.

या ओवीतून मनुष्याने आपल्या जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टीही बदलते.आपण सृष्टीच्या केंद्रस्थानी आहोत, असा अहंकार बाळगण्याऐवजी आपण या विराट सृष्टीच्या एका मोठ्या व्यवस्थेतील छोटासा घटक आहोत, हे समजते. आपल्या जन्माला, आपल्या बुद्धीला, आपल्या शक्तीला आणि आपल्या कर्मक्षमतेला एक व्यापक विश्वव्यवस्था आधार देत आहे. त्यामुळे “मी करतो” हा अहंकार हळूहळू विरघळून “माझ्याकडून करून घेतले जात आहे” अशी समर्पणाची भावना निर्माण होते.

ज्ञानेश्वर माऊलींचे वैशिष्ट्य हेच आहे की ते अत्यंत गहन तत्त्वज्ञान सामान्य माणसाच्या अनुभवाशी जोडतात. सृष्टीचा पसारा कितीही मोठा असला तरी त्यामागील चैतन्य एकच आहे. असंख्य नावे, रूपे आणि गुण असले तरी त्यांना धारण करणारे तत्त्व एकच आहे. आकाशात कितीही ढग असले तरी आकाश एकच असते. मातीपासून बनलेली भांडी अनेक असली तरी त्यांचा मूलभूत पदार्थ एकच असतो. सोन्याचे दागिने कितीही प्रकारचे असले तरी त्यातील सोने एकच असते. त्याचप्रमाणे विश्वातील असंख्य रूपांच्या पाठीमागे परमेश्वराचे एकच चैतन्य आहे.

म्हणून ही ओवी केवळ सृष्टीच्या निर्मितीची माहिती देणारी नाही; ती आपल्याला आपल्या अस्तित्वाचे मूळ शोधण्याचे निमंत्रण देते. बाहेर दिसणाऱ्या असंख्य रूपांमध्ये अडकून न राहता त्या रूपांच्या पाठीमागील अरूप तत्त्वाचा शोध घेण्याची दिशा ती दाखवते. सृष्टीचा व्यवहार चालविणारी जी शक्ती विराट विश्वामध्ये कार्यरत आहे, तीच शक्ती आपल्या अंतःकरणातही स्पंदत आहे. बाहेरचा विश्वव्यापी परमात्मा आणि आतला आत्मचैतन्य यांच्यातील भेद केवळ अज्ञानामुळे वाटतो.

अर्जुनाला “धनुर्धरा” म्हणून संबोधून श्रीकृष्ण जणू त्याला सांगतात की, तू युद्धाच्या बाह्य व्यवहारात असलास तरी तुझ्या जीवनामागेही हेच विराट तत्त्व कार्यरत आहे. म्हणून कर्म करताना बाह्य परिस्थितीत गुंतून जाऊ नकोस. सृष्टीचा व्यवहार सुरू ठेवणे हे आवश्यक आहे; पण त्या व्यवहारामागील परमशक्तीचे भान ठेवणे त्याहून महत्त्वाचे आहे.

या जाणिवेतून कर्माला नवी दिशा मिळते. संसार सोडूनच अध्यात्म साधावे असे नाही. उलट सृष्टीच्या व्यवहारात राहून, आपली कर्तव्ये पार पाडत, प्रत्येक कृतीमागे परमचैतन्याचे अस्तित्व जाणणे हीच खरी साधना आहे. शेती करणारा शेतकरी, लेखणी चालविणारा लेखक, समाजासाठी काम करणारा कार्यकर्ता, संसार सांभाळणारी व्यक्ती—प्रत्येकाच्या कर्मामध्ये त्या परमशक्तीचेच स्पंदन आहे, अशी दृष्टी निर्माण झाली की कर्माला पावित्र्य प्राप्त होते.

म्हणून “ऐसे हे अकरा, माझां मनीं जाहालें धनुर्धरा” ही ओवी आपल्याला सांगते की, विश्वातील विविध शक्ती स्वतंत्र नाहीत; त्या एका परमशक्तीच्या अभिव्यक्ती आहेत. “सृष्टीचिया व्यापारा लागोनिया” म्हणजे हा विराट संसाराचा व्यवहार अखंड चालू राहावा म्हणून परमेश्वराने स्वतःच्या चैतन्यातून या शक्तींना प्रकट केले. सृष्टीचा पसारा कितीही मोठा असला तरी त्याचे मूळ एकच आहे. त्या एकत्वाचा शोध घेणे, विविधतेतून त्या एकत्वाचे दर्शन घेणे आणि अखेरीस “जे बाहेर आहे तेच माझ्या अंतरात आहे” या अनुभूतीपर्यंत पोहोचणे—हीच या ओवीची अंतर्मुख करणारी शिकवण आहे.

अखेरीस माऊलींचा संदेश असा आहे की, सृष्टीकडे केवळ वस्तूंचा पसारा म्हणून पाहू नका. तिच्या प्रत्येक हालचालीमध्ये चैतन्य आहे, प्रत्येक रूपामध्ये परमेश्वराची छाया आहे आणि प्रत्येक जीवामध्ये त्याच परमसत्तेचा अंश आहे. ही दृष्टी प्राप्त झाली की सृष्टीचा व्यवहार पूर्वीसारखाच चालू राहतो; परंतु पाहणाऱ्याची दृष्टी बदलते. जग तेच राहते, माणसे तीच राहतात, कर्मे तीच राहतात; पण अंतःकरणात एक नवा प्रकाश निर्माण होतो. त्या प्रकाशात विविधतेमागचे एकत्व दिसू लागते आणि तेथेच ज्ञानेश्वरीतील या ओवीचा खरा आध्यात्मिक अर्थ उलगडतो.