ऐसा मियां आथिला होसी । तेथ माझियाचि स्वरूपा पावसी ।
हे अंतःकरणींचें तुजपासीं । बोलिजत असें ।। ५१९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ ः याप्रमाणें तूं माझ्या योगानें संपन्न होशील, तेंव्हा मद्रूपात पावशील, ही माझ्या अंतःकरणांतील ( गुह्य गोष्ट ) तुझ्याजवळ मी सांगत आहे.

या ओवीमध्ये श्रीकृष्ण अर्जुनाला जे सांगतात, ते संपूर्ण भगवद्गीतेतील सर्वात प्रेमळ, सर्वात अंतरंग आणि सर्वात गूढ असे तत्त्वज्ञान आहे. यापूर्वीच्या ओव्यांमध्ये भगवानांनी भक्तीचा मार्ग, समर्पणाची भावना आणि आपल्या स्वरूपाची ओळख यांविषयी विवेचन केले आहे. आता त्या सर्व शिकवणीचा सार एका वाक्यात देताना ते म्हणतात – “अर्जुना, जर तू माझ्या योगाने संपन्न झालास, माझ्याशी अखंड नाते जोडलेस, तर शेवटी माझ्याच स्वरूपाला प्राप्त होशील. हे मी तुला केवळ उपदेश म्हणून सांगत नाही, तर माझ्या अंतःकरणातील अत्यंत गुप्त असे प्रेमरहस्य तुला सांगत आहे.”

ही ओवी वाचताना प्रथम जाणवते ती श्रीकृष्णाची करुणा. गुरु अनेकांना ज्ञान देतो, पण प्रत्येकाला अंतःकरणातील गुप्त ठेव सांगत नाही. ज्या शिष्याचे मन शुद्ध, श्रद्धावान आणि समर्पित असते, त्यालाच गुरू आपल्या हृदयाचे दार उघडतो. येथे श्रीकृष्ण अर्जुनाला केवळ शिष्य मानत नाहीत; तो त्यांचा प्रिय सखा आहे. म्हणूनच ते म्हणतात, “हे माझ्या अंतःकरणातील बोल आहे.”

आध्यात्मिक जीवनामध्ये अनेक गोष्टी शास्त्रातून समजतात, काही अनुभवातून समजतात; पण काही गोष्टी केवळ गुरुकृपेनेच समजतात. त्या शब्दांच्या पलीकडील असतात. त्यांना ‘गुह्य’ असे म्हणतात. हे गुह्य म्हणजे काही गुप्त मंत्र नव्हे, किंवा कोणते तरी चमत्कारिक ज्ञान नव्हे. हे गुह्य म्हणजे जीव आणि शिव यांच्यातील अद्वैत नाते. जीवाला वाटते, “मी वेगळा आहे आणि परमेश्वर वेगळा आहे.” पण गुरू सांगतो, “तू वेगळा नाहीस. तुझ्या अज्ञानामुळे तुला वेगळेपणा वाटतो.”

“ऐसा मियां आथिला होसी” या शब्दांत एक अत्यंत सुंदर अर्थ दडलेला आहे.’आथिला’ म्हणजे माझ्याशी जोडला जाणे, माझ्या योगाने संपन्न होणे, माझ्यात स्थिर होणे. आपण सामान्यतः देवाशी संबंध ठेवतो तो गरजेपुरता. संकट आले की देव आठवतो, सुख आले की विसरतो. पण श्रीकृष्ण ज्या योगाची गोष्ट करतात, तो तात्पुरता संबंध नाही. तो अखंड नाते आहे. जसे नदी समुद्राकडे सतत वाहत राहते, तशी मनाची प्रत्येक लाट परमेश्वराकडे वाहू लागली, तर तो योग घडतो.

आजच्या काळात माणूस अनेक गोष्टींशी जोडलेला आहे. मोबाईलशी, इंटरनेटशी, व्यवसायाशी, पैशाशी, प्रतिष्ठेशी त्याचे हे नाते अखंड असते. परंतु परमेश्वराशी असलेले त्याचे नाते तुटक असते.म्हणून मनात अस्वस्थता निर्माण होते. बाहेरची साधने वाढत आहेत; पण अंतःकरण रिकामे होत चालले आहे. श्रीकृष्ण सांगतात की बाहेरच्या जोडण्यांपेक्षा माझ्याशी जोड. कारण बाकी सर्व नाती तात्पुरती आहेत; माझ्याशी असलेले नाते शाश्वत आहे.

“तेथ माझियाचि स्वरूपा पावसी” हे वचन तर संपूर्ण वेदान्ताचे हृदय आहे. परमेश्वर म्हणतो, “माझ्याकडे आलास तर तू माझ्यासारखा होशील.” येथे ‘माझ्यासारखा’ म्हणजे देव बनशील असा अहंकार नव्हे. तर तुझ्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख तुला होईल. लोखंड अग्नीत ठेवले की ते अग्नीसारखे लालभडक होते. त्याच्यात उष्णता येते. तो अग्नी होत नाही, पण अग्नीचे गुण त्याच्यात प्रकट होतात. त्याचप्रमाणे भक्त परमेश्वरात इतका तल्लीन होतो की त्याच्यात दया, प्रेम, क्षमा, समता, करुणा आणि शांती हे ईश्वरी गुण प्रकट होतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी अनेक ठिकाणी सांगितले आहे की परमात्मा मिळवायचा म्हणजे कुठे दूर जायचे नसते. तो आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वातच आहे. जसे आरशावरील धूळ पुसली की चेहरा स्पष्ट दिसतो, तसे मनावरील वासना, अहंकार, द्वेष आणि अज्ञान दूर झाले की आत्मस्वरूप स्पष्ट होते. परमात्मा नवीन मिळत नाही; तो प्रकट होतो.

ही ओवी भक्ती आणि अद्वैत यांचा सुंदर संगम घडवते. काही जण म्हणतात भक्तीमध्ये द्वैत आहे आणि अद्वैतात भक्ती नसते. पण ज्ञानेश्वर माऊलींची भूमिका वेगळी आहे. भक्ती करत करत जेव्हा भक्त पूर्ण समर्पित होतो, तेव्हा द्वैत आपोआप विरघळते. नदी समुद्रात मिळाली की नदीपण राहत नाही. पण ती नष्ट होत नाही; ती समुद्ररूप होते. त्याचप्रमाणे भक्ताचे स्वतंत्र अस्तित्व संपते आणि तो परमात्मस्वरूप अनुभवतो.

“हे अंतःकरणींचें तुजपासीं बोलिजत असें” या ओळीत श्रीकृष्णाच्या प्रेमाचा सर्वोच्च बिंदू दिसतो. एखादी आई आपल्या लेकराला सर्वांसमोर काही सांगते, पण काही गोष्टी ती त्याच्या कानात अलगद सांगते. कारण त्या गोष्टी प्रेमाच्या असतात. भगवानही अर्जुनाला तसाच जवळ घेत आहेत. हा आदेश नाही; हा प्रेमसंवाद आहे.

आध्यात्मिक मार्गावर गुरुचे स्थान यामुळेच सर्वोच्च आहे. गुरु केवळ माहिती देत नाही; तो स्वतःचा अनुभव देतो. तो शिष्याच्या हृदयात दिवा पेटवतो. एक दिवा दुसऱ्या दिव्याला पेटवतो तेव्हा पहिल्या दिव्याचे तेज कमी होत नाही. उलट प्रकाश वाढतो. परमेश्वरही भक्ताला स्वतःचे स्वरूप देतो, तरी त्याचे ईश्वरत्व कमी होत नाही.

आपण अनेकदा विचारतो की परमेश्वराला कसे भेटायचे? त्याचे उत्तर या ओवीत आहे. त्याच्याशी नाते जोडा. सतत त्याचे स्मरण करा. प्रत्येक कर्म त्याला अर्पण करा. मनात अहंकार न ठेवता प्रेमाने जगा. मग एक दिवस जाणवेल की ज्याला शोधत होतो तो बाहेर नव्हता; तो आतच होता.

याचा अर्थ संसार सोडणे असा नाही. अर्जुन रणांगणात उभा आहे. श्रीकृष्ण त्याला जंगलात जाऊन तप करण्यास सांगत नाहीत. ते म्हणतात, “युद्ध कर; पण माझ्याशी जोडून कर.” आज आपणही नोकरी, व्यवसाय, शेती, पत्रकारिता, अध्यापन, उद्योग किंवा कुटुंब सांभाळत असलो, तरी प्रत्येक कृती ईश्वरार्पण बुद्धीने केली, तर ती योग बनते.

मनुष्याचे सर्व दुःख ‘मी’ या भावनेतून सुरू होते. “मी केले”, “माझे आहे”, “मला मिळाले”, “माझा अपमान झाला” या कल्पना मनाला बांधून ठेवतात. पण जेव्हा हा ‘मी’ हळूहळू वितळतो, तेव्हा उरतो तो केवळ परमात्मा. म्हणून संत म्हणतात – “मीपणा गेला की देवपणा आला.”

सोऽहं साधनेचा अर्थही हाच आहे. प्रत्येक श्वासाबरोबर ‘सो’ आणि प्रत्येक उच्छ्वासाबरोबर ‘हं’ असा नाद शरीरात अखंड चालू असतो. हा नाद सांगत असतो – “तोच मी आहे.” परंतु मन बाहेर धावत असल्याने हा अंतर्नाद ऐकू येत नाही. साधना म्हणजे बाहेरची धावपळ थांबवून या अंतर्नादाकडे वळणे. जेव्हा साधक या नादात विलीन होतो, तेव्हा त्याला परमेश्वर वेगळा वाटत नाही.

संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “अवघा रंग एक झाला.” हा एकरूपतेचा अनुभवच या ओवीत श्रीकृष्ण देत आहेत. संत नामदेव विठ्ठलाला बाहेर शोधत होते. विसोबा खेचरांनी सांगितले, “देव सर्वत्र आहे.” त्या क्षणी नामदेवांच्या दृष्टीत परिवर्तन झाले. देवळातील विठ्ठल आणि स्वतःच्या अंतःकरणातील विठ्ठल एकच असल्याचे त्यांना जाणवले.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या जीवनातही हेच दिसते. त्यांनी रेड्यामुखी वेद वदवले, भिंत चालवली, अशी अनेक चमत्कारकथा सांगितल्या जातात; परंतु त्यांच्या दृष्टीने खरा चमत्कार हा नव्हता. खरा चमत्कार म्हणजे मनुष्याच्या अंतःकरणात देव जागा होणे. कारण बाह्य चमत्कार क्षणिक असतात; अंतःकरणातील जागृती शाश्वत असते.

आज विज्ञानाने विश्वाचा अथांग विस्तार दाखवून दिला आहे. अब्जावधी आकाशगंगा, असंख्य तारे, ग्रह, ऊर्जा यांचे रहस्य उलगडत आहे. पण विज्ञान जितके बाहेर जाते, तितके अध्यात्म आत जाते. विज्ञान विश्वाचा शोध घेते; अध्यात्म शोधणाऱ्याचा शोध घेते. शेवटी दोघेही एका सत्याकडे निर्देश करतात – सर्वत्र एकच मूलभूत तत्त्व कार्यरत आहे.

या ओवीत भगवान आपल्याला आश्वासन देतात. ते म्हणत नाहीत, “कदाचित मिळशील.” ते स्पष्ट सांगतात – “माझ्या योगाने संपन्न झालास, तर माझ्या स्वरूपाला निश्चितच प्राप्त होशील.” ही खात्री साधकाला धैर्य देते. साधना म्हणजे अंधारात चालणे नाही; ती प्रकाशाकडे जाणारी निश्चित वाट आहे.

जीवनात अनेक यश-अपयश येतील. शरीर वृद्ध होईल. नाती बदलतील. संपत्ती राहणार नाही. पण ज्याने परमात्म्याशी नाते जोडले आहे, त्याच्याकडून काहीच हिरावले जाऊ शकत नाही. कारण त्याने शाश्वताला धरले आहे.

ज्ञानेश्वर माऊली या ओवीतून आपल्याला सांगतात की ईश्वराला प्रसन्न करण्यासाठी अवघड विधी, मोठे यज्ञ किंवा कठीण तप आवश्यक नाही. आवश्यक आहे ते प्रेम, श्रद्धा आणि अखंड स्मरण. भक्ती ही परमेश्वरापर्यंत जाण्याची वाट नाही; ती परमेश्वराशी एकरूप होण्याची प्रक्रिया आहे.या ओवीचा अंतिम संदेश अत्यंत आश्वासक आहे. परमेश्वर दूर बसून आपल्याला न्याय देणारा राजा नाही; तो आपल्या अंतःकरणातील सर्वात जवळचा सखा आहे. तो म्हणतो – “माझ्याकडे ये. मी तुला माझेच करीन.” यापेक्षा मोठे वरदान कोणते असू शकते?

म्हणूनच या ओवीचे चिंतन करताना प्रत्येक साधकाने स्वतःला एकच प्रश्न विचारावा – मी देवाकडे केवळ मागण्यासाठी जातो, की त्याच्यात विलीन होण्यासाठी? कारण मागणारा भक्त कधीतरी समाधानी होईल; पण स्वतःला अर्पण करणारा भक्त परमेश्वराचेच स्वरूप प्राप्त करील. हाच या ओवीचा प्राण आहे. हाच ज्ञानेश्वर माऊलींनी उलगडलेला राजविद्या-राजगुह्य योगाचा परमोच्च निष्कर्ष आहे.